Symbool voor opkomst als wereldmacht

Historicus plaatst toernooi in Zuid-Afrika in het kader van de ontwikkeling van hele continent.

Voor wie mocht twijfelen: natuurlijk is sport politiek. Althans, sport is hevig gepolitiseerd. Het WK van 2010 in Zuid-Afrika kan het beeld over Afrika bevestigen of bijstellen.

Professor Stephen Ellis (56), die als historicus verbonden is aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen aan de VU in Amsterdam, sprak onlangs zijn oratie voor de Desmond Tutu-leerstoel uit, met de titel ‘Zuid-Afrika en de dekolonisatie van de geest’.

In zijn werkkamer in Amsterdam zegt hij: ‘De Olympische Spelen van Peking stonden symbool voor de opkomst van China als wereldmacht. Zuid-Afrika wil op zijn manier hetzelfde doen. Niet alleen om te laten zien dat het een aardig en fijn land is, maar ook namens Afrika als geheel. Het gaat om prestige.’

Waar China twijfels moest wegnemen over mensenrechten en milieu, kampt Zuid-Afrika met andere problemen. ‘Zuid-Afrika is de sterkste economie van Afrika. Na 1994, toen de ANC-regering was geïnstalleerd, was er een sentiment van bevrijding. De vorige president Mbeki sprak zelfs over de Afrikaanse renaissance. Zijn stelling was: dit is het einde van een lang proces van politieke bevrijding in Afrika.’

Mede daarom kijkt de wereld met argusogen naar het WK. Artikelen over sport en berichtgeving over de context waarin die sport plaatsvindt zullen elkaar afwisselen. ‘Tal van zaken zullen betrokken worden op de kwaliteit van het land, en zelfs van het continent. Zuid-Afrika heeft zich immers opzettelijk geprofileerd als leider van Afrika, hoewel Afrika daarom nooit heeft gevraagd.’

Sport is een vehikel om politiek te verkopen. ‘Het beeld van China als groot, competent land is verbeterd sinds de Spelen. Toen Mbeki en Zuid-Afrika zich kandideerden voor het WK voetbal, deden ze dat ook om de beeldvorming te verbeteren. Ze willen het continent waar het volgens velen nooit goed gaat, iets fantastisch laten doen op wereldschaal.

‘De toekomst lijkt beter dan voor 1994, maar er zijn veel sociale problemen. Jarenlang kon je zeggen: alles wordt beter. Als je opmerkte, zeker als blanke, dat er een enorm probleem van gewelddadige, moeilijk te begrijpen misdaad bestond, werd dat gezien als camouflage voor kritiek op de zwarte overheid.

‘Het was een manier om te zeggen: die zwarten van het ANC kunnen het land niet goed besturen. Het debat was een beetje vals. Gelukkig is dat gevoel verdwenen: De bevrijding in 1994 heeft het geweldsprobleem niet opgelost. Nu stelt het land zich vragen: waar komt dat probleem vandaan? Hoe lossen we het op? Dat is een reëel debat.’

Misdaad zou fnuikende gevolgen kunnen hebben voor de perceptie van het WK, en dus stellen de autoriteiten alles op alles om de veiligheid te waarborgen. Zuid-Afrika zal een soort politiestaat zijn tijdens het WK, want de gevaren liggen op de loer. ‘In Europa hoor je stemmen dat Zuid-Afrika onder zwart bestuur dezelfde richting opgaat als Congo, Nigeria, Somalië en andere vroegere koloniën, landen waarmee het minder glorieus gaat dan mensen hadden verwacht.’

Dat Afrika het WK heeft gekregen, is volgens Ellis terecht. Afrika brengt prachtige voetballers voort en de sport is populair. Het continent was nooit eerder aan de beurt en krijgt de kans zich te profileren. Dat gebeurt volgens Ellis op een andere wijze dan de rest van de wereld had verwacht. Ook aan dat aspect besteedde hij aandacht in zijn oratie.

‘We moeten niet te snel zeggen dat het vroeger in de koloniale tijd beter was. Veel Europeanen denken: wij doen het goed. We zijn rijk, stabiel, al 60 jaar vreedzaam en we respecteren de mensenrechten. En ieder deel van de wereld dat zich wil ontwikkelen, moet het doen zoals wij.

‘Veertig jaar geleden kon je dat principe begrijpen, maar nu moeten we beseffen dat dat niet juist is. Kijk naar Azië. China heeft niet het klassieke westerse patroon gevolgd en is toch een wereldmacht geworden. En Afrika wordt steeds belangrijker, vanwege de opkomst van China, dat de grondstoffen nodig heeft.

‘Chinezen zijn bijvoorbeeld trots op hun beleid in Soedan. Vijftien jaar geleden moest Soedan zijn olie importeren, terwijl het nu exporteert. Het heeft eigen raffinaderijen en zijn eigen plasticindustrie. En dan zeggen wij: ja, maar wat vind je dan van Darfur? Tja, dat is een heel ander verhaal.’

Ellis vindt dat Europeanen hun rol moeten overwegen. ‘Ik weet niet of al die sancties jegens zogenoemd slecht bestuurde landen als Angola, Soedan en Zimbabwe een positief hebben gewerkt. Ze hebben zeker een rol gespeeld bij de democratisering. Er zijn landen geweest die een meerpartijenstelsel accepteerden dat is afgedwongen door westerse donoren.

‘Maar het uiteindelijke resultaat? Zittende presidenten waren slim genoeg president te blijven. Hoe ze dat deden? Vooral door het informaliseren van de macht. Achterkamertjes, doodseskaders, privélegers. China is nu een wereldmacht, en dat geeft de Afrikaanse landen de troef China uit te spelen tegen het westen.’

En het WK voetbal kan Afrika helpen de ontwikkeling van het continent te stimuleren.