Ook digitale camera liegt de waarheid

Wat hebben raketten in Beiroet gemeen met fotomodellen? Op een digitale foto zijn ze allebei te manipuleren. Adobe, de maker van Photoshop, komt in geweer tegen al te groot bedrog.

Op de foto blikken René ter Haar en Gert van Beek vastberaden en blij de camera in. Achter hen prijkt prominent een beeltenis van Nina Brink, de zakenvrouw die hun forensische onderzoeksbureau in Amsterdam een tijdlang heeft gefinancierd. Niet meer, stellen de ondernemers vast in het artikel bij de foto in De Telegraaf: ‘De combinatie integriteit en mevrouw Brink heeft ons klanten gekost.’

Die uitspraak hebben ze nooit gedaan, lieten Ter Haar en Van Beek woensdag in een advertentie in alle kranten weten. ‘De aangehaalde citaten zijn volstrekt onjuist en missen ieder kader.’ Om er in een aparte zin aan toe te voegen: ‘De gepubliceerde afbeelding met een ingelijste foto van Nina Brink bestaat niet en is door de Telegraaf gefotoshopt en zonder toestemming of mededeling toegevoegd.’

Een krant die de werkelijkheid een handje helpt met een computer en Photoshop, het meest gebruikte fotogereedschap ter wereld. Dat komt steeds vaker voor, erkent Dave Story, vicedirecteur van Adobe tijdens een bezoek aan Nederland. Het Amerikaanse bedrijf viert dit jaar de twintigste verjaardag van Photoshop en heeft al heel wat staaltjes van fraaie en minder fraaie manipulatie de revue zien passeren.

Rookpluimen
Twee jaar geleden ontstond er ophef over een foto van Israëlische beschietingen van Beiroet, waarop een fotograaf van het Britse persbureau Reuters extra rookpluimen van ingeslagen raketten had geplakt. Story is er nog boos over. ‘Hij gebruikte Photoshop om te liegen.’ En wat misschien wel nog bozer maakte: ‘Hij deed het heel beroerd.’

Dat is in een notendop het ethisch dilemma van Adobe: zijn software wordt steeds beter in het verfraaien van de waarheid. Maar dat maakt het voor gebruikers met minder nobele bedoelingen ook steeds eenvoudiger om met beelden te bedriegen. Het bedrijf houdt daar terdege rekening mee.

Zo werd in 2004 bekend dat Adobe en andere producenten van beeldbewerkingsprogramma’s in het geniep technologie aan hun software toevoegen die het namaken van geldbiljetten verhindert. Dat gebeurde op aandringen van een consortium van internationale banken,. dat dit soort technieken ook heeft opgedrongen aan de makers van kopieermachines. Valsemunters zijn nu aangewezen op of oudere versies van Photoshop of op GIMP, een kloon die wordt gemaakt door een groep ontwikkelaars op basis van open source. Van dat soort software is de broncode vrijelijk beschikbaar. Om die reden zien de banken de detectietechnologie liever niet in GIMP.

Vorig jaar ontstond in Nederland een discussie over dat gemanipuleer van beelden, toen documentairemaakster Sunny Bergman met haar film Beperkt Houdbaar het onrealistische schoonheidsideaal aan de kaak stelde dat de modewereld en de cosmetische industrie uitventen.

Beklaagdenbank
Opeens zat Adobe in de beklaagdenbank: zijn software wordt gebruikt om foto’s van modellen en beroemdheden ‘op te seksen’. Een aantal bladen trok zich die kritiek aan. Viva, Yes, Top Santé, Opzij en Psychologie Magazine publiceerden een editie waarin foto’s niet waren bewerkt. ‘Photoshop Vrij’ stond op de omslagen.

Een prijzenswaardig initiatief, vindt Story. Maar bladenmakers, ook in de VS, houden zichzelf en hun lezers wel een beetje voor de gek. ‘Doen jullie helemaal niets meer aan de beelden’, vroeg de Adobe-man hen. Nee, was het antwoord. ‘Al werden wel de tanden van een model wat witter gemaakt. En veranderden ze wel de achtergrond van kleur, omdat dat beter uitkwam met de kleding die de modellen droegen.’

Toch kan ook Adobe niet om het vraagstuk van beeldmanipulatie heen. Al was het maar omdat sommigen in hun bedrog verder gaan dan het wegwerken van een rimpel of wrat. Het softwarehuis ontwikkelt gereedschap waarmee kan worden aangetoond of er aan een digitale opname is geknoeid. Dat is soms nodig in rechtszaken. ‘We zijn dol op CSI’, lacht Story, verwijzend naar de tv-serie waarin onderzoekers misdadigers met de modernste technieken ontmaskeren.

Filters
Een van de methoden om manipulatie te kunnen ontdekken, maakt gebruik van een bijzondere eigenschap van digitale camera’s. Die maken in principe alleen zwartwit-opnamen; de kleuren worden met filters toegevoegd. Ook de camera ‘liegt’ de waarheid: het kijkt naar de omgeving van een enkel beeldpunt en bedenkt wat de omliggende pixels voor kleur moeten hebben.

De wiskundige berekeningen achter die inkleuring zijn bekend, aldus Story. ‘Dat betekent dat je een digitale foto kunt bekijken op basis van wat je statistisch zou mogen verwachten. Als die verwachting niet uitkomt, is er met het beeld geknoeid.’ Dit forensisch gepeuter aan pixels kan alleen als de onderzoekers over de originele foto beschikken, erkent Story.

Voorlopig zal dit nieuwe gereedschap alleen aan een selecte groep klanten beschikbaar worden gesteld. Adobe is in een wedloop met de vervalsers verwikkeld. Het heeft, aldus Story, geen zin die race nodeloos ingewikkeld te maken.