Eene beleediging verdiende straf

In de jaren dertig ageerden nazi's fel tegen de kritische berichtgeving over het Derde Rijk. Nederlandse media en regering hielden hun rug niet recht en pasten censuur toe....

In 1936 tekende Peter van Reen in het sociaal-democratische dagblad HetVolk een cartoon, waarin Adolf Hitler als moordenaar werd afgebeeld. Geenal te gewaagde stellingname, zo lijkt het. Toch werd hoofdredacteurAnkersmit van Het Volk voor de Nederlandse rechter gedaagd. Belediging vaneen bevriend staatshoofd, oordeelde justitie. Pas de Hoge Raad sprakAnkersmit vrij.

Zoals radicale moslims tegenwoordig de westerse media onder druk zetten,zo drong nazi-Duitsland voortdurend aan op een 'evenwichtige' berichtgevingover het Derde Rijk. De Nederlandse regering was destijds gevoelig voordeze pressie. Journalisten en uitgevers werden voor de rechter gesleept,de radio werd zwaar gecensureerd.

De nazi's konden ook beschikken over binnenlandse hulpkrachten. Op 1december 1935 verstoorden NSB'ers de opvoering van het toneelstuk De Beulvan de Zweedse auteur Pär Lagerkvist, dat zij beschouwden als eenliederlijke verdachtmaking van het Derde Rijk. In de AmsterdamseStadsschouwburg braken gevechten uit tussen politie, NSB'ers en anderebezoekers. Geschrokken besloten de burgemeesters van Den Haag, Utrecht enHaarlem de opvoering van het stuk in hun gemeente meteen maar te verbieden.De makers gooiden de handdoek in de ring.

Geruchtmakend was ook de 'affaire-Van Blankenstein'. In 1936 ontsloegde NRC haar gerenommeerde buitenlandcommentator Marcus van Blankenstein,een joodse journalist die fel tegen het nazi-regime ageerde. Volgens dekrant was het ontslag te wijten aan zakelijke en persoonlijkemeningsverschillen. Veel tijdgenoten geloofden echter dat de NRC wasbezweken voor Duitse druk. Reconstructies van de historici Paul Stoop enFrank van Vree hebben uitgewezen dat de waarheid in het midden ligt.Persoonlijke geschillen speelden een rol, maar de krant werd ook onder drukgezet. Na het ontslag van Van Blankestein sloeg de NRC een minder felletoon aan, concludeert Van Vree.

Bevriend staatshoofd

Curieus was ook de actie tegen uitgever Rob Leopold, die in maart 1940voor de rechter werd gedaagd. Zijn wandaad: hij gaf de Nederlandsevertaling uit van Gespräche mit Hitler, waarin de Duitse ex-nazi HermannRauschning een ontluisterend beeld van de Duitse dictator schetste. Volgensde Haagse officier van justitie waren een aantal passages uit het boek'opzettelijk beleedigend, althans beleedigend, voor het hoofd van denbevrienden Staat het Duitsche Rijk, Adolf Hitler'. Later bleek overigensdat Rauschning Hitler nooit ontmoet had.

In hedendaagse ogen wekt het bevreemding dat de Nederlandse autoriteitenzo hard optraden tegen schrijvers, journalisten, radiomakers, toneelmakersen cabaretiers die Hitler fel bekritiseerden. Maar de vrijheid vanmeningsuiting was destijds nog allerminst een heilig huisje. In 1934 hadde Nederlandse overheid de censuur verscherpt, vooral met het oog op deradio, het nieuwe medium waaraan een gevaarlijke invloed werd toegedicht. Vooral de VARA werd hard aangepakt. In 1934 moest de omroep een dagzendtijd inleveren, nadat hij vijf minuten stilte in acht had genomen nade executie van Marinus van der Lubbe, de Nederlander die werd veroordeeldvoor het in brand steken van de Rijksdag in Berlijn. 'Het heeft toen nietveel gescheeld of de regering had de VARA helemaal verboden', zegthistoricus Huub Wijfjes, die promoveerde op een studie over de radio in dejaren dertig, Radio onder restrictie.

De jaren dertig waren een periode van economische crisis en groteinternationale spanningen. Anders dan in andere landen was de democratiein Nederland nooit serieus in gevaar. Toch vond menigeen dat ook Nederlandeen autoritaire hand nodig had. De antirevolutionaire leider Colijn wasde sterke man, zijn regering deinsde niet terug voor ingrijpen in demedia.

Bijzonder gevoelig was de regering op het punt van de godsdienst. Zelfscitaten van Spinoza, de 17de eeuwse filosoof die kritisch was over religie,mochten niet worden uitgezonden. In 1937 werd de zendmachtiging van deanarchistische Vrijdenkers Radio Omroepvereeniging ingetrokken wegensgodslastering, tot genoegen van de Tweede Kamer. Zo vond een woordvoerdervan de kleine sociaal-christelijke CDU dat 'eene vereeniging, wier actiegericht is op de destructie van den godsdienst, het recht der openbaringvia de radio niet toekomt'.

Ook met kritiek op nazi-Duitsland moest voorzichtig worden omgesprongen.Zo werd het declameren van gedichten van beroemde Duitse anti-nazi's alsTucholsky en Von Ossietzky verboden. De Nederlandse regering was bang, zegthistoricus Wijfjes. 'In Duitsland vielen doden bij gevechten tussensocialistische, communistische en nazi-knokploegen. Colijn was bang dat hetgeweld naar Nederland zou overslaan.'

Nederland was ook bang voor economische schade, maar de grootste angstgold het bewaren van de neutraliteit. Het militair machteloze Nederlandwas aan de Eerste Wereldoorlog ontsnapt door neutraal te blijven. Toeneind jaren dertig de spanning steeds verder opliep, leek die neutraliteitopnieuw de beste mogelijkheid om buiten schot te blijven. 'Duitsland vormdeook een reële militaire dreiging, direct aan de oostgrens. In die situatiewilde de Nederlandse regering niets doen dat Duitsland zou ontrieven, ofzelfs een excuus zou geven om binnen te vallen', zegt Wijfjes.

Hoewel in de Nederlandse pers ook veel kritische verhalen overnazi-Duitsland verschenen, werd toch regelmatig gebogen voor de dreiginguit het oosten. Valt er nog iets te leren uit deze tamelijk treurigegeschiedenis? 'De omstandigheden verschillen natuurlijk sterk. Maar wat jewel altijd ziet, is dat media zich toch gaan inhouden. Bij de VARA maaktende strijdliederen plaats voor Louis Davids, die het lied van de kleine manop veel subtielere wijze vertolkte.'

Hoewel het matigen van de toon niet meteen rampzalig hoeft te zijn,laten de jaren dertig wel zien hoe gevaarlijk het is te wijken voorintimidatie. Door een combinatie van dreiging, censuur en zelfcensuur werdhet Nederlandse publiek onvoldoende geïnformeerd, vindt Wijfjes. 'In dejaren dertig was het bestaan van concentratiekampen algemeen bekend. Daarlas en hoorde je toch betrekkelijk weinig over. De correspondent van de NRCin Berlijn, Noorderwier, schreef ook vertrouwelijke analyses voor deNederlandse regering. Die waren veel scherper en kritischer.'