‘Gezag van het toezicht is aangetast’

Onderzoeker Scheltema had geen keuze moeten maken vóór DNB en tegen AFM.

Gerrit Zalm kan niet verder als topman van ABN Amro. Dat is de stelling van hoogleraar economie Arnoud Boot (50) van de Universiteit van Amsterdam. ‘Als in een sector, de banken, waar alles om vertrouwen draait, een toezichthouder zegt dat een bankbestuurder moet opstappen, dan is de vertrouwensbasis aangetast en moet hij verdwijnen.’

De twee financiële toezichthouders, Autoriteit Financiële Markten (AFM) en De Nederlandsche Bank (DNB) onderzochten of Zalm wegens zijn functioneren bij de veel bekritiseerde DSB Bank geschikt was om staatsbank ABN Amro te leiden. Oud-staatssecretaris Michiel Scheltema werd gevraagd om die twee oordelen tegen het licht te houden. Daarbij stuitte hij op een onvoorzien probleem: de oordelen van AFM en DNB staan lijnrecht tegenover elkaar.

Daarop deed Scheltema wat hij volgens Boot niet had moeten doen: hij maakte een keuze voor één van de twee oordelen. De jurist sloot zich aan bij het oordeel van DNB, die vindt dat Zalm gewoon mag aanblijven.

Waarom had Scheltema dat niet moeten doen?

‘De conclusies van AFM en DNB zijn zorgvuldig tot stand gekomen. Via het rapport van Scheltema liggen hun meningen nu op straat. Dus nu is zichtbaar dat de mening van de AFM en DNB tegengesteld zijn. Zuiver juridisch kun je dan zeggen dat DNB het eindoordeel moet vellen. Maar praktisch is in de financiële sector de vertrouwensvraag cruciaal. Je kunt als bankbestuurder gewoon niet verder als een toezichthouder geen vertrouwen meer in je heeft. Ook niet als er één toezichthouder is die dat vertrouwen wel heeft, DNB in dit geval. Het onderzoek van Scheltema is dan ook niet te vergelijken met het onderzoek van de commissie-Davids naar Irak. Dat ging over het verleden, Scheltema gaat over de toekomst – die van Zalm.’

Hoe is dit volgens u zo gegaan?

‘Scheltema heeft ongetwijfeld te goeder trouw gehandeld, maar om een of andere reden heeft hij zich denk ik al dan niet terecht gestoord aan de stelligheid van de AFM. Scheltema koos toen voor het oordeel van DNB, dat hij genuanceerder lijkt te hebben gevonden. Vervolgens heeft hij zich in een positie gemanoeuvreerd dat hij moest kiezen. En dan moet je er argumenten bij gaan zoeken voor hetgeen je niet kiest.’

Stond in zijn opdracht dat Scheltema een keuze moest maken?

‘Dat stond er niet in. In de Staatscourant – maar vreemd genoeg niet in de brief van oud-minister Bos hierover – staat welke rol Scheltema heeft. Hij moet een zogenoemde marginale toetsing doen: bekijken of AFM en DNB hun beoordeling zorgvuldig hebben uitgevoerd en in redelijkheid tot hun oordeel zijn gekomen. Dit geeft al aan dat ze tot verschillende oordelen konden komen. Nergens staat dat hij een keuze had moet maken. Persoonlijk vind ik dat hij heel stellige conclusies heeft getrokken uit zo’n marginale toets.’

Wat had hij moeten concluderen?

‘Hij had moeten zeggen – niet concluderen – dat als een toezichthouder geen vertrouwen meer heeft in een bankbestuurder, zo iemand niet meer verder kan. Daarmee indiceert hij dat Zalm moet opstappen, maar laat hij het eindoordeel aan de politiek. Doordat hij een keuze maakte, draaide hij het hele proces om. Met die keuze dwingt hij het ministerie van Financiën in een hoek. Want Financiën is met die totaal verschillende oordelen gedwongen zich op de toezichthouders te richten. Het resultaat is dat de toezichthouders in het verdomhoekje zitten en de discussie over van alles en nog wat gaat, behalve over Zalm.’

Wat zijn de gevolgen?

‘Dat het gezag van het toezicht is aangetast. Dit kan lijken op een overwinning van De Nederlandsche Bank. Maar het financieel toezicht als zodanig komt nu ter discussie te staan en dat is schadelijk voor beide toezichthouders.’