Veel leegstaande kerken gesloopt

Van alle kerken die aan de eredienst zijn onttrokken, is inmiddels al eenderde gesloopt. Dat blijkt uit een onderzoek naar herbestemming van kerken.

Dat blijkt uit het onderzoeksrapport ‘Herbestemming van kerkgebouwen en kerklocaties’, dat maandagmorgen is aangeboden aan de opdrachtgevers, bisschop Punt van Haarlem en bisschop Van Luyn van Rotterdam. Het is de eerste landelijke inventarisatie die is gemaakt over wat er de afgelopen decennia is gebeurd met kerken die aan de eredienst zijn onttrokken.

Tempo
Het onderzoek is hoogst actueel, omdat door de verdergaande secularisering het tempo van kerksluitingen aanzienlijk aan het versnellen is. De komende tien jaar zullen naar verwachting 1200 kerken worden afgestoten. Dat is een kwart van het huidige kerkenbestand. Eind 2007 telde Nederland ruim 4200 kerken, waarvan 1700 rooms-katholieke en 2300 protestantse.

Uit het rapport blijkt een herwaardering van bouwstijlen in de loop van de jaren. Vlak na 1970 zijn veel neogotische kerken gesloopt, die vanaf medio jaren tachtig juist worden gespaard. Na 1990 werden veel wederopbouwkerken (uit de periode 1941-1969) gesloopt, die sinds enkele jaren echter worden hergewaardeerd en gespaard.

Nieuwbouw
Ook opmerkelijk is dat op plekken waar kerken zijn gesloopt, architectonisch ‘weinig aansprekende nieuwbouw’ in de plaats is gekomen. ‘Op de kerklocatie zijn heel veel saaie complexen, zoals grijze bejaardenhuizen gebouwd’, zegt Fons Asselbergs, voorzitter van de begeleidingscommissie bij het onderzoek. ‘Dat is opmerkelijk, want veel kerken staan doorgaans op stedenbouwkundig interessante locaties. Maar als de kerk eenmaal is gesloopt, doet de locatie er kennelijk niet meer toe.’

Hij vindt dat een gemiste kans. De slechte ervaringen uit het verleden voeden ook het verzet tegen sloop van kerken. Kerklocaties verdienen bij de herontwikkeling meer aandacht, aldus Asselbergs.

Veel kerken (150 in totaal) zijn uitgewisseld tussen kerkgenootschappen, waarbij de religieuze functie is behouden. Een groot aantal is herbestemd met weinig bouwkundige ingrepen en hebben een maatschappelijke functie gekregen, zoals wijk- of multifunctioneel centrum. Andere kerken zijn veranderd tot woningcomplex, kantoor- of handelsgebouw.

Anticiperen
De onderzoekers doen ook aanbevelingen. Zo moeten kerkbesturen én overheden meer anticiperen op de sluiting van kerken. Niet alle kerken kunnen behouden blijven. Daarom is het belangrijk om criteria en een prioriteitenlijst op te stellen. Tot dusver is vooral sprake van ad hoc-beleid en vinden kerkbesturen en gemeenten telkens opnieuw het wiel uit.

Ook menen de onderzoekers dat overheden de monumentenwet ‘zuiver’ moeten toepassen. In het verzet tegen de dreigende sloop worden de laatste jaren veel aanvragen ingediend om een kerk op de monumentenlijst te zetten. Als een kerk gemeente- of rijksmonument is, wordt sloop voorkomen, maar wordt ook herbestemming bemoeilijkt.

Politiek gestuurd
Vooral de aanwijzing tot gemeentemonument wordt vaak ‘politiek gestuurd’. Gemeenten hanteren nauwelijks criteria, zoals wel het geval is bij de aanwijzing tot rijksmonument. Bovendien worden voor gemeentemonumenten, in tegenstelling tot rijksmonumenten, nauwelijks subsidies beschikbaar gesteld.

Een opmerkelijke aanbeveling is ook om ‘een tijdelijke invulling’ te vinden voor leegstaande kerken. Dat kan het gebouw niet alleen behoeden voor verval omdat het traject van herbestemming lang en ingewikkeld is. ‘Het de-emotionaliseert’, zegt onderzoekster Nicole Roeterdink.

Veel mensen, gelovig of niet-gelovig, hebben een band met een kerk. Sloop of herbestemming ligt gevoelig. Een tijdelijke invulling als concertzaal, expositieruimte of anderszins kan goed werken als afkoelings- en gewenningsperiode, waarna makkelijker een definitief besluit kan worden genomen over de toekomst van het gebouw.