De alfawetenschappen hopen op betere tijden

Erik Schoonhoven is de dans net ontsprongen. Hij haalde zijn masterdiploma Italiaans aan de Universiteit van Amsterdam in mei, dus hij kreeg nog al zijn bachelorvakken in het Italiaans....

Maar nieuwe generaties studenten zal het anders vergaan, want er gaat flink bezuinigd worden. Schoonhoven: ‘Als het plan van de faculteit wordt uitgevoerd, krijgen tweedejaars en derdejaars nog maar een kwart van hun onderwijs in de taal die ze studeren.’

Gruwelijk, vindt hij. ‘Op die manier leer je de taal helemaal niet beheersen. Ze leuteren hier aan de UvA altijd over ‘Harvard aan de Amstel’, maar ze willen voor een dubbeltje op de eerste rij zitten. Al het geld moet blijkbaar naar de bètawetenschappen.’

Toen het reorganisatieplan in het voorjaar werd gepubliceerd, begon hij de actie Red de Talen (reddetalen.nl). Hij heeft inmiddels achthonderd handtekeningen verzameld, en de steun verworven van de schrijvers Hella Haasse en Arthur Japin en van filosoof Ad Verbrugge, tevens voorzitter van onderwijsactiegroep Beter Onderwijs Nederland.

José van Dijck, decaan van de Faculteit der Geesteswetenschappen, begrijpt wel dat de aanstaande ingrepen niet leuk zijn. Maar ze zijn wel onvermijdelijk, zegt ze. De kaasschaaf was al een paar keer gehanteerd: ‘De afgelopen jaren kregen we 30 procent meer studenten, maar we kregen minder geld.’

Nu moeten er inhoudelijke keuzen worden gemaakt om de hele boel ‘in de lucht’ te houden. Een aantal vakken zal gemeenschappelijk worden gegeven – in het Nederlands of Engels – zodat er een grotere groep studenten tegelijk kan worden onderwezen. De student Roemeens en de student Spaans kunnen dan tegelijk de collegezaal in, en dat scheelt aanzienlijk in de kosten.

Het probleem speelt niet alleen bij de talenstudies. Van Dijck: ‘Het is het probleem van alle geesteswetenschappen. Bij geschiedenis en filosofie is het niet anders. Soms zelfs nog veel erger. Bij de talen is er één docent op 19 studenten, bij media en cultuur bijvoorbeeld is het één op 50.’

Het probleem is niet beperkt tot de Universiteit van Amsterdam. Overal worstelen de alfa- of geesteswetenschappen (taal en cultuur, geschiedenis, filosofie) met gebrek aan geld. Per student krijgen deze opleidingen het minste geld. Bovendien is het opleidingenaanbod zeer versnipperd en dus duur. Sommige studies zitten met maar een paar studenten per jaar.

De problemen hebben hun sporen nagelaten. Een paar jaar geleden fuseerde de Universiteit Utrecht een aantal faculteiten tot één grote voor geesteswetenschappen, in een poging de problemen het hoofd te bieden. Vorig jaar volgde Leiden, die meteen miljoenen bezuinigde en tientallen banen voor wetenschappers schrapte. Nu lijkt de UvA met een saneringsronde begonnen.

De Universiteit Utrecht zegt alle bestaande studies net overeind te kunnen houden, maar iets nieuws doen is onmogelijk. En de drie Randstaduniversiteiten proberen samen hun aanbod aan masteropleidingen te saneren.

Minister Plasterk heeft het probleem ook op zijn netvlies, maar een oplossing heeft hij nog niet. Daarvoor heeft hij eind vorig jaar de Commissie Nationaal Plan Geesteswetenschappen in het leven geroepen, onder voorzitterschap van de Amsterdamse burgemeester Job Cohen. De hoofdlijn van het probleem was al snel in beeld: in tien jaar groeide het aantal studenten met 50 procent en het budget met 5 procent.

Frits van Oostrom is lid van de commissie-Cohen. Volgens hem kampen de geesteswetenschappen met nog een probleem: ze zijn niet goed in het binnenslepen van onderzoeksgelden. En juist die markt voor onderzoeksopdrachten wordt steeds belangrijker voor de financiering van universitaire studies. Dit jaar nog haalde onderwijsminister Plasterk 100 miljoen weg bij de universiteiten, die ze weer kunnen terugverdienen door onderzoeksopdrachten binnen te halen bij het overheidsloket van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappen, NWO. Decaan Wiljan van den Akker van Geesteswetenschappen in Utrecht: ‘Dat kostte me een miljoen op een budget van 42 miljoen. Ik kon al nauwelijks aio’s (jonge onderzoekers) aanstellen, maar nu is dat nog minder. Op de hele faculteit heb ik er nog vijftien.’

Voor medische en natuurwetenschappen is NWO niet zo belangrijk; zij halen miljoenen binnen met commercieel onderzoek. Maar voor de geesteswetenschappen is deze geldbron van levensbelang, zegt Van Oostrom. ‘Daarom zou het terecht zijn als NWO naar verhouding meer voor deze wetenschappen gaat doen.’

Alle geesteswetenschappers vestigen hun hoop op de commissie-Cohen. Niet ten onrechte. Van Oostrom: ‘Onze commissie zal zeker adviseren dat er meer geld naartoe gaat.’