‘Hans Kazan is in Kenia een tovenaar’

Twee wetenschapsfilosofen hebben een missie: ze zijn het spuugzat dat Nederland in de ban is van het paranormale, zich laaft aan de waan van hedendaagse hekserij. Vandaag verschijnt hun boek Wat een onzin!

De twee wetenschapsfilosofen hebben een missie: ze zijn het spuugzat dat Nederland in de ban is van het paranormale, zich laaft aan de waan van hedendaagse hekserij.

Televisieprogramma’s bij RTL 4 en KRO over dergelijke fenomenen trekken tenminste een miljoen kijkers per uitzending. Tijdschriften leggen zich toe op het paranormale.

Herman de Regt (45) van de Universiteit van Tilburg en Hans Dooremalen (41) van de Universiteit van Amsterdam schreven van de weeromstuit het boek Wat een onzin! dat vandaag verschijnt.

‘We willen de mensen kritischer maken’, zegt Dooremalen. ‘We proberen met dit boek een jonge generatie in staat te stellen zelf een oordeel te vellen over wat wij onzin vinden’, zegt De Regt.

Het duo richt zich op het ontmaskeren van ‘charlatans’, zoals Char en Derek Ogilvie, en ‘pseudowetenschappers’, zoals zij de gepensioneerde cardioloog Pim van Lommel zien. Met een zweem van wetenschappelijkheid vergroten zij hun geloofwaardigheid, maar zij kunnen de toets der wetenschappelijkheid niet doorstaan, zo schrijven de twee. Het boek moet lezen ‘als een louterende tocht langs gevaarlijke onzin, waarin we verwachten dat mensen hun ongefundeerd onzinnige opvattingen langzaam zullen laten varen.’

Waarom is Nederland in de ban van het paranormale?
De Regt: ‘We zijn er met lijf en leden op gericht zoveel te begrijpen van de wereld, dat we ook bij onbegrijpelijke zaken de natuurlijke neiging hebben iets op een paranormale manier te verklaren. Als we maar een verklaring hebben.’

Is het een universele handicap, of is het hier erger dan elders?
Dooremalen: ‘Het lijkt me universeel.’

De Regt: ‘De mate waarin je lijdt aan die handicap, heeft te maken met de kwaliteit van het onderwijs in een samenleving.’

Dooremalen: ‘Hans Kazan was in Kenia bij de Samburu. Hij deed er een paar goocheltrucs en de stam riep hem uit tot tovenaar.’

Als mensen troost vinden in het paranormale, waarom laat u hen dan niet met rust?
De Regt: ‘Er wordt meer leed aangericht dan troost geboden. Welk risico wil je als samenleving lopen?’

U bestrijdt de gepensioneerde cardioloog Pim van Lommel die een boek schreef over bijna-doodervaringen.
Dooremalen: ‘Het is pseudowetenschap. Hij beschikt gewoon niet over de data dat je hersenen niet werken als je de ervaring hebt buiten je lichaam te treden. Zijn claim is gebaseerd op een mooi verhaal met anekdotes. Hij slingert het de wereld in en de mensen geloven hem.’

De Regt: ‘Zelfmoordterroristen die op grond van religieuze overwegingen denken dat ze worden beloond na hun daad, zetten die stap misschien makkelijker als ze Van Lommel geloven. Hoewel ik niet wil suggereren dat hij terrorisme bevordert.’

Hebben jullie Van Lommel het hoofdstuk over zijn boek voorgelegd?
De Regt: ‘Nee, maar er is wel een soort confrontatie geweest toen hij op de Tilburgse universiteit een lezing gaf over zijn boek. Hans Dooremalen had een stuk geschreven aan de vooravond van zijn optreden, waarin hij liet zien wat er niet klopt. Van Lommel zei dat hij zich beledigd voelde.’

Waarom zijn Char en Derek Ogilvie volgens u bedriegers?
Dooremalen: ‘Ze beweren met de geesten te praten. Ze doen aan cold reading, een techniek waarin je met gezond verstand en trucjes dingen lijkt te weten.’

De Regt: ‘Ogilvie doet waarschijnlijk ook aan hot reading; hij presenteert informatie die hij via connecties heeft van een paar personen in de zaal.’

Wat zegt u tegen het massapubliek dat naar Ogilvie en Char kijkt?
Dooremalen: ‘Hou in de gaten wat cold reading is en probeer kritisch te zijn. Zie dat er over hun eigen fouten heen wordt gepraat.’

De Regt: ‘Het is heerlijk amusement als je lekker in je vel zit. Maar als dat niet zo is en je verlaat je op dergelijke mediums, ga je veel geld betalen voor geboden troost die alleen op de korte termijn helpt.’

Denkt u dat de programmadirecteuren van KRO en RTL 4 beter weten?
Dooremalen: ‘Ik vermoed het; ik weet het niet zeker. Als Char een stroeve reading heeft omdat het niet werkt en dat wordt dan niet uitgezonden, kan het zo zijn dat het niet wordt uitgezonden omdat het geen lekkere televisie is.’

Weet u van een hedendaagse Greet Hofmans die een bekende Nederlander in haar greep heeft?
De Regt: ‘Ik weet alleen dat het medium Liesbeth van Dijk werkt voor Rita Verdonk om geld in te zamelen. Ik weet niet of ze ook andere dingen voor haar doet.’

Wat is de grootste onzin die u ooit zelf hebt geloofd?
Doormalen: ‘Ik ben ooit dualist geweest, ik heb ooit geloofd dat de geest los van het lichaam kon functioneren. Er zijn heel wat psychologiestudenten die dat nu nog geloven.’

De Regt: ‘Ik was al heel vroeg zeer onder de indruk van de wetenschap. Ik heb wel lang in Sinterklaas geloofd, langer dan anderen.’

U schrijft dat iedere generatie opnieuw de onzin omarmt. Waarom zijn we zo hardleers?
Dooremalen: ‘Het is evolutionair zo bepaald, we worden ermee geboren.’

De Regt: ‘Iedere generatie moet opnieuw leren dat de zon niet opkomt, maar dat de aarde wegdraait.’