Opdracht: opkomen voor hongerigen

Minister Eimert van Middelkoop van Defensie veerde op toen hij deze week op televisie een Nederlands fregat zag dat een schip met voedsel begeleidde voor de kust van Somalië.

Van Middelkoop (ChristenUnie) is trots op Nederland, op ‘zijn’ krijgsmacht die wereldwijd deelneemt aan internationale (hulp) operaties. Het fregat Hr. Ms. Evertsen moet voorkomen dat VN-voedseltransporten met bestemming Somalië geplunderd worden door piraten. Binnenkort begint nog een operatie in Afrika: Nederlandse mariniers zullen, als onderdeel van een EU-troepenmacht, in Tsjaad vluchtelingen en hulpverleners beschermen. ‘Die missies kunnen we aan, en dat stemt me tevreden.’ Aanzienlijk somberder is hij over de kans dat Nederland toekomt aan een derde missie in Afrika, in het Soedanese crisisgebied Darfur.

De bewindsman zou deze week naar Soedan reizen, maar kreeg tot zijn teleurstelling geen visum. Inmiddels hebben de Soedanese autoriteiten hem laten weten dat ze daarmee geen politieke (bij)bedoelingen hadden. ‘Ze wijten het probleem aan zichzelf, ze spreken over gebrekkige interne communicatie en voorbereiding. Ook zeggen ze dat er geen enkel verband is met de anti-Koranfilm van Wilders. En ik ben alsnog van harte welkom, is mij verzekerd.’

Van Middelkoop wilde een bezoek brengen aan Nederlandse VN-militairen die in Soedan toezicht houden op een fragiele vredesregeling tussen het islamitische noorden en het deels christelijke zuiden. Ze opereren vooral in het zuiden, waar ‘de internationale gemeenschap tientallen jaren een conflict met honderdduizenden slachtoffers heeft verwaarloosd’.

De (bescheiden) Nederlandse missie, die in 2005 begon, heeft voor de CU-bewindsman een sterke ‘morele en emotionele oriëntatie’. De krijgsmacht is de afgelopen jaren vooral ingezet in islamitische landen als Bosnië, Irak en Afghanistan. Over de operatie in Soedan zegt Van Middelkoop: ‘Ik voel me er directer mee verwant, omdat we burgers beschermen die dezelfde Heer dienen als ik. Vergelijk het met de evangelicals in de VS, die president Bush hebben aangespoord om meer betrokkenheid te tonen met hun broeders en zusters in Afrika. Mijn eigen betrokkenheid is een variant op de puur menselijke houding dat het leed van jouw buurman je nader staat dan het lot van bijvoorbeeld honderd mensen in China.’

U heeft zich weleens beklaagd over ondankbaarheid in islamitische landen: daar wordt de Nederlandse vlag verbrand. Reden te meer om troepen naar Afrika te sturen?
‘Ik heb veel energie gestoken in de verlenging van de Uruzgan-missie. En met overtuiging steun ik de jarenlange aanwezigheid van onze militairen in Bosnië. Feit is dat de krijgsmacht, sinds die wereldwijd kan opereren, vrijwel altijd ingezet is ter bescherming van moslims. Daar zit iets raadselachtigs in. Maar politiek doe ik daar niets mee. Mijn persoonlijke betrokkenheid bij de christenen in Soedan betekent ook niet dat ik partij kies. Je moet de oplossing van een conflict altijd zien in termen van mensenrechten, en die gelden voor iedereen.’

Heeft u een passie voor Afrika?
‘Als Kamerlid stapte ik ooit met PvdA-collega Koenders (nu minister voor Ontwikkelingssamenwerking, red) in Afrika uit het vliegtuig. We keken elkaar aan en zeiden: ah, the smell of Africa.’

Serieuzer: ‘Jaren geleden, toen Nederland tijdelijk voorzitter was van de VN-Veiligheidsraad, heb ik er bij het kabinet op aangedrongen Afrika hoger op de internationale agenda te zetten. Uit die periode herinner ik me ook een gesprek met de Ghanese president Rawlings. Ik was voorbereid op een tirade over het Nederlandse verleden van slavenhandel in zijn land. Maar in plaats daarvan zei hij: jullie zijn actief in Kosovo, waarom niet in Rwanda? Dat raakte me.

‘Afrika is geen verloren continent. Ik voel een sterke politiek-morele impuls om mensen niet af te schrijven. We moeten onze verantwoordelijkheid niet beperken tot het sturen van heel veel geld, waarmee we koloniale schuldgevoelens proberen kwijt te raken. Nederlandse militairen doen niet alleen mee aan vredesmissies, maar leiden bijvoorbeeld ook Burundese collega’s op om aan zulke operaties deel te nemen.’

Een van de militaire vakbonden verwijt het kabinet politiek gekonkel: de PvdA wil en mag naar Afrika, het CDA krijgt Uruzgan. Waar staat de ChristenUnie?
De minister maakt een wegwerpgebaar. ‘Ik heb geen voorkeur voor continenten, ik denk in termen van veiligheid, en van recht en onrecht. Daarom zitten we in Bosnië en Afghanistan. Ik sta er niet dogmatisch in, maar ik heb wel een verleden. Noem het evangelisch: ik ben opgegroeid met de opdracht om op te komen voor de hongerigen in de wereld. Dat hoorde ik wekelijks in de kerk. Als Kamerlid was ik een uitgesproken voorstander van de eerste grote missie op Afrikaanse bodem, de VN-operatie in het grensgebied van Ethiopië en Eritrea. Als minister reken ik Afrika nadrukkelijk tot mijn verantwoordelijkheidsdomein’.

Het kabinet aarzelt niettemin al maanden over het sturen van een veldhospitaal naar de Afrikaanse rampregio Darfur. Komt het er nog van?
‘Sinds ik er in september voor het eerst over sprak met secretaris-generaal Ban Ki-moon, kampt de VN met grote tegenslagen. Nederland wilde samen optrekken met Denemarken, Noorwegen en Zweden, maar om onduidelijke redenen wil de Soedanese regering die landen niet toelaten.

‘Als we er in ons eentje heengaan, raakt dat de belasting van de krijgsmacht. We zouden voor onze eigen force protection (militaire bescherming, red.) moeten zorgen, en dat betekent al gauw een verdubbeling van het aantal manschappen dat we uitzenden. Bovendien staat het optreden als enig westers land op gespannen voet met ons toetsingskader (criteria voor deelname aan militaire missies, red.). We moeten altijd kunnen vertrouwen op een of meer sterke, geloofwaardige partners. In de praktijk zijn dat westerse landen. De Soedanese regering wil voornamelijk Afrikaanse troepen.

‘Daar komt nog iets bij: het Nederlandse aanbod ging uit van een gecombineerde troepenmacht van de Afrikaanse Unie (AU) en de VN die in totaal 26.000 man zou tellen. Momenteel zijn er, door tegenwerking van de Soedanese regering, nog maar 9.000 ter plekke.

‘Ik ben zeer gemotiveerd begonnen aan de discussie binnen het kabinet, ik mag wel zeggen: met compassie. De motivatie is niet verdwenen, maar wel gevolgd door frustratie. Het wordt nog een lastige afweging. Mijn vertrouwen in het avontuur is er niet groter op geworden.’