Rustig Rusland

Science food, zegt de onderzetter waarop het eten wordt geserveerd in Ni Kuda, het strak vormgegeven bar-restaurant in de academische enclave aan de rand van Novosibirsk. Op verhoogde plateaus aan de zijkanten van de zaal doet een ouder, goed verzorgd publiek zich tegoed aan de Chablis. Aan de tafels in het midden lurken studenten aan hun bier. Op het podium geven twee experts hun mening over de aankomende presidentsverkiezingen en democratie.

Een van hen is Vitali Tretjakov, een éminence grise van de Russische journalistiek en groot aanhanger van president Poetin, ‘ondanks wat foutjes’. Poetin is een democraat en misschien een halve liberaal, zegt hij, maar vooral een ‘nietsontziende realist’ die Rusland sterker wil maken. Hoe verhoudt dat zich dat tot gemanipuleerde verkiezingen en de druk op de media en ngo’s, wil iemand uit de zaal weten.

‘Poetin is rationeel’, legt Tretjakov uit. ‘Hij ziet dat westerse democratieën niet efficiënt werken, maar begrijpt dat je niet helemaal ondemocratisch te werk kunt gaan – en dus kiest hij een middenweg.’ Het aplomb waarmee de witbesnorde Tretjakov elke twijfel over de juiste lijn wegkapt, is typisch voor een generatie Poetin-goeroes die in Rusland is opgestaan en in alle media zijn bombastische waarheid verkondigt.

‘Rusland is er niet voor de democratie, maar andersom’, filosofeert hij. Tretjakov noemt zichzelf een democraat, maar dan wel van het flexibele soort. ‘Ik ben voor een sterk Rusland. Als dat om meer autoritair bestuur vraagt, prima. De tegenstelling is vaak: democratie is goed, autoritair bestuur slecht. Maar zo simpel ligt het niet.’

Hij noemt het voorbeeld van de EU-grondwet, die door kiezers in Frankrijk en Nederland werd afgewezen en daarna via de achterdeur alsnog ingevoerd. ‘Is dat dan de westerse democratie?’

Zijn gesprekspartner is Igor Mintoesov, een politiek consultant. Hij vertegenwoordigt, op milde wijze, de democraten. Als een studente in het publiek vraagt waarom er geen politieke anekdotes meer bestaan in Rusland, grijpt hij zijn kans. ‘Omdat de druk op alle geledingen van de maatschappij is vergroot. Kijk naar de media, die veel minder kritisch zijn geworden. Of naar de gouverneurs, die worden ontslagen als ze bij de verkiezingen geen hoge score voor Poetins partij halen. Dat is een krachtig signaal. De zelfcensuur is enorm toegenomen.’

Apathie

Gari Kasparov of nationaal-bolsjewistische stoottroepen zul je in Novosibirsk niet gauw aantreffen. Ruslands derde stad (1,7 miljoen inwoners) is geen plek waar kleine oppositiegroepen zich voor het oog van de camera laten afrossen door de politie. Dat gebeurt in Moskou, St. Petersburg en een paar andere steden. In de rest van het land overheerst de politieke rust – of apathie.

Maar Novosibirsk is wel de stad van de jaarlijkse ‘monstratie’. In tegenstelling tot een ‘de-monstratie’ zijn de deelnemers nergens tegen, maar alleen voor. De bijeenkomst vindt op 9 mei plaats, aansluitend op de grote bevrijdingsparade die dan in de stad wordt gehouden. Nadat de resterende oorlogsveteranen zich door dronken pubers hebben laten toejuichen, volgt de ‘monstratie’. Deelnemers dragen borden met teksten als ‘Glimlach vaker!’, ‘Blijf van me af’ of Lenins beroemde woorden ‘Leren, leren, leren’.

De betoging wordt meestal met rust gelaten door de politie. Het initiatief van een groepje kunstenaars uit Novosibirsk is, met zijn inhoudsloze leuzen, een subtiele verwijzing naar het feit dat demonstraties niet meer zijn toegestaan – net als het leveren van kritiek.

Het is, zegt Tatjana Tkatsjenko, een typisch Siberische uiting van burgerlijke ongehoorzaamheid. ‘Mensen hier houden niet zo van politiek gekrakeel.’ Tkatsjenko is hoofd van de ngo Open Siberië en verantwoordelijk voor de wekelijkse discussiebijeenkomsten zoals die in Ni Kuda. Die organiseert ze in samenwerking met het Europees centrum voor kunst, cultuur en wetenschap Felix Meritis in Amsterdam, financieel gesteund door de Nederlandse overheid.

‘Keukenbijeenkomsten noemen we ze, naar de politieke discussies die de intelligentsia in de sovjettijd in de keuken hield.’ Al jaren liep ze met dit idee rond, ‘omdat hier geen enkel platform bestond om maatschappelijke ontwikkelingen te bespreken’.

Keukengesprekken

Het project werd realiteit nadat ze in contact kwam met Joanneke Lootsma van Felix Meritis. ‘Daarvan hebben we veel geleerd, niet alleen hoe je het moet organiseren, maar ook de stijl: ik wilde dat experts en gewone mensen elkaar in een informele sfeer zouden treffen.’

De formule van de openbare ‘keukengesprekken’ wordt gekopieerd in andere Siberische steden. ‘Binnenkort komt de vice-gouverneur naar zo’n avond om zijn toekomstvisie toe te lichten. Dat is een doorbraak; de autoriteiten zijn nogal bang voor onze avonden. Niet om politieke redenen, maar omdat ze niet gewend zijn aan openbare bijeenkomsten.’

Veel meer dan het in leven houden van het intellectuele debat moet je in Rusland tegenwoordig niet proberen. ‘Russen hebben genoeg van revoluties en problemen, ze willen geloven in de toekomst, een beter leven voor hun kinderen.’ En dat is niet gek, vindt Tkatsjenko, als je ziet hoeveel levens gebroken zijn in de jaren negentig.

Dus Poetin heeft goed werk verricht? ‘Natuurlijk! Er moest iets gebeuren, iemand moest de orde herstellen. Het probleem voor de democraten is dat dit gebeurd is door niet-democratische krachten.’

Een andere plek waar Open Siberië zijn discussieavonden houdt, is de ondergrondse jazzclub Troeba. De als sovjethuiskamer ingerichte club is een van de hot spots van Novosibirsk. Vanavond is de bühne in bezit genomen door de 25-jarige Pavel, die als een woeste Siberische Jimi Hendrix zijn gitaar afragt – en het klinkt goed. ‘Iron Bee heten we’ zegt de bezwete maar goedlachse Pavel als hij zich in een pauze even op een barkruk heeft gehesen. ‘Niet R&B, maar Iron Bee – vat je hem?’

Pavel is behalve muzikant ook manager van Evroset, een keten winkels die in heel Rusland mobiele telefoons aan de man brengt. ‘Ik open nieuwe winkels in de stad, wij groeien razendsnel.’ Hij wordt verscheurd door zijn twee levens, zegt hij – overdag stropdas om, ’s avonds teksten schrijven en repeteren. ‘Poetin? Die zit in Moskou. Wij zitten hier, en hier draait alles om geld, geld, geld. Maar het is ook een culturele stad, hoor – er zijn genoeg hang-outs, mooie meisjes, live optredens. Wat wil je nog meer?’

Blondines

Wie geld heeft, laat het breed hangen. Geen wonder in een land dat, zoals Tkatsjenko zegt, ‘honderd jaar consumptiecultuur heeft gemist’. Drie jongemannen zijn in de Troeba snel bezig heel erg dronken te worden. Dat ze alledrie in witte truien gestoken zijn en voortdurend iets te gemaakt lachen, doet vermoeden dat het succesvolle nerds zijn, waarschijnlijk in de bloeiende IT-industrie.

Dan stellen zich plotseling twee lange, slanke blondines aan de heren voor – daar zul je de telefonisch bestelde callgirls hebben. Betaald gezelschap is een statussymbool, voor zakenmensen die het te druk voor normaal sociaal verkeer.

Twee ontspannen dertigers aanschouwen het tafereel terwijl ze rustig aan hun waterpijp lurken en de halve liters bier opdrinken die met de regelmaat van de klok langskomen. Victor en Aleksej zijn hier op zakenreis. Ze werken voor een bedrijf in St. Petersburg dat in het hele land banketwaren verkoopt. ‘We leveren al aan Siberië, maar er is hier grote concurrentie. Dus zoeken we nieuwe afnemers.’

Victor praat over Poetin alsof hij hem persoonlijk kent. ‘Wij vertrouwen Poetin en hij vertrouwt ons.’ Hij doelt op het zakenleven. Zoals de meeste bedrijven is ook het middelgrote banketbedrijf waarvoor hij werkt, de afgelopen jaren helemaal ‘wit’ geworden. ‘Iedereen betaalt tegenwoordig belastingen en sociale premies, de grijze markt wordt steeds kleiner. Je moet wel, want de straffen zijn hoog.’ Aleksej vindt ook dat het zakenleven normaliseert. ‘Wij hebben allebei al voor westerse bedrijven gewerkt en je ziet dat steeds meer Russische bedrijven die manier van zakendoen overnemen.’

Sovjetgothiek

Aan het andere eind van de stad, in het academische aanhangsel van Novosibirsk, toont Andrej Koedriavtsev de volgende ochtend de Ronde Tafel van het Budker Instituut van Nucleaire Fysica. Koedriavtsev is de wetenschappelijk secretaris van het instituut – en hij herinnert zich nog levendig welke rol deze in sovjetgothiek opgetrokken vergaderzaal vroeger speelde.

‘Hier, ver verwijderd van Moskou en binnen de muren van een wetenschappelijk instituut, heerste vrijheid. We hebben misschien de ontwikkelingen in ons land niet beïnvloed, maar hier kon je discussiëren en mocht je een idioot bestuur idioot noemen.’ Budkers team bouwde in 1968 een nucleaire centrifuge die, zegt Koedriavtsev, zich in de jaren zeventig over de hele wereld verspreidde.

Terwijl hij een rondleiding geeft die voert langs kilometerslange ondergrondse tunnels van het instituut – open plasma-installaties, centrifuges en productiehallen voor positronen en elektronen – wijst hij op de parallellen tussen de sovjettijd en nu. ‘Onder Brezjnev gold: het systeem is prachtig, alleen jammer dat het niet werkt. Wetenschappers begrepen dat, omdat ze slim waren en konden tellen. Economen voorspelden eind jaren zestig al de crisis van de late jaren tachtig. Ze kregen te horen dat ze hun mond moesten houden’

Iets soortgelijks is er aan de hand met de elite die het land nu kent, denkt Koedriavtsev. ‘Er wordt gewaarschuwd voor de gevaren van een staatsmonopolie in de politiek, de economie, maar niemand luistert.’ Hij wijst erop dat er acht jaar geleden nog twaalfhonderd grote bedrijven waren in Rusland; het zijn er nu nog 600. Ook in het midden- en kleinbedrijf is de groei omgeslagen in neergang. ‘Je ziet hetzelfde in de politiek: toenemende monopolisering. Het lijkt soms alsof we weer in dezelfde valkuil trappen. Maar misschien kan de komende generatie ons daarvoor behoeden.’