Partijfinanciering: Nederland loopt ver achter

Staatskundige stoort zich aan trage besluitvorming over financiering politieke partijen.

‘Een politieke beweging die in zaken gaat is een kwalijke ontwikkeling’, zegt Remco Nehmelman, hoofddocent staats- en bestuursrecht van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Negen jaar geleden verscheen zijn dissertatie over de toen al gebrekkige regels rond de financiering van politieke partijen. Sindsdien geldt hij als expert op dit terrein, waarop Nederland volgens hem nog altijd sterk achterloopt.

Gisteren werd bekend dat de vriendenstichting van Rita Verdonk de bv Favorita heeft opgericht om zakelijke activiteiten en sponsorbijeenkomsten te organiseren. Door de opbrengsten te parkeren in een bv, blijft de herkomst onduidelijk en hoeft de stichting daar bovendien geen btw over te betalen.

Op het gebied van partijfinanciering is in Nederland veel mogelijk, zegt Nehmelman. Maar dit gaat echt te ver: ‘In veel landen is het zelfs wettelijk verboden om als politieke partij zakelijke activiteiten te ontplooien. Ik twijfel er niet aan dat de constructie bedoeld is om duisterheid rond anonieme geldschieters te creëren.’

Het zijn de nieuwe politieke bewegingen rond Wilders en Verdonk die de verhoudingen op scherp zetten. Maar de bestaande partijen hebben dat volgens hem aan zichzelf te danken. Er wordt al ruim twaalf jaar gediscussieerd over het risico dat onbekende financiers druk kunnen uitoefenen op de politiek. ‘Maar nieuwe regels zijn steeds tegengehouden door de partijen zelf, die bang waren dat het hun inkomsten zou kosten.’

In bijna alle landen om ons heen is de partijfinanciering beter geregeld dan hier, zegt hij. ‘In de Verenigde Staten is het zelfs prima geregeld, dankzij senator John McCain. Persoonlijk ben ik ook heel liberaal. Partijen mogen van iedereen geld krijgen, zolang maar duidelijk is van wie. Want dat geld kan natuurlijk gebruikt worden om politieke macht te krijgen.’

Het eerste voorstel van minister Dijkstal voor transparante financiering werd in 1995 afgeschoten door de Kamer. De vrijwillige regeling die volgde, werd met voeten getreden. Voor particuliere donateurs bestaan weliswaar duidelijke regels, en bijna alle partijen zeggen geen zaken te doen met geldschieters die anoniem willen blijven. Maar volgens de wet kan via stichtingen of fondsen wel anoniem met geld worden geschoven.

In het vorige kabinet ontwikkelde minister Remkes een regeling die Nehmelman heeft mogen inzien. Er zaten flinke gaten in, zegt hij, en de Raad van State had er kritiek op. Politieke bewegingen zonder leden die anonieme financiering juist aanmoedigen (zoals Verdonk en Wilders doen) zouden binnen de wet blijven.

Minister Ter Horst wil het ontwerp van haar voorganger daarom aanscherpen. De nieuwe wet moet gelden voor alle organisaties die aan de politieke beweging zijn verbonden, zegt ze.

Woordvoerder Sinke van de vriendenstichting van Verdonk zegt dat haar partij zich ‘uiteraard’ zal voegen naar nieuwe regels. Maar hij beschouwt die wel als een manoeuvre van de ‘oude politiek’ om nieuwe politieke organisaties buiten de deur te houden.

‘Dat verwijt kan ik een beetje volgen’, zegt Nehmelman. ‘Men had dit vóór Fortuyn natuurlijk al kunnen regelen.’