Kameleontisch virus in kraag gevat

‘Alle vaccinfabrikanten zijn ermee bezig, het is de technologiedoorbraak van het afgelopen jaar’, stelt Ab Osterhaus van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam....

De groep deed proeven met fretten, dieren met luchtwegen die het meest op die van de mens lijken: de luchtwegen zijn het eerste aangrijpingspunt van de ook voor mensen dodelijke vogelgriep. De afgelopen drie jaar eiste het vogelgriepvirus meer dan tweehonderd levens, vooral in Vietnam en Indonesië.

Het geteste vaccin is ontwikkeld door GlaxoSmithKline (GSK). Het Britse farmaceutische bedrijf ontwierp een vaccin tegen een virus-‘stam’ (een verschijningsvorm) van het H5N1-vogelgriepvirus, aangetroffen in enkele overledenen in Vietnam. Uit het frettenonderzoek, dat het Erasmus MC uitvoerde in opdracht van GSK, blijkt nu dat het vaccin ook tegen een andere gedaante van het H5N1-vogelgriepvirus beschermt, aangetroffen in overledenen in Indonesië.

Het GSK-vaccin biedt dus een brede bescherming: ook tegen vogelgriepvirussen met een wat andere H5N1-gedaante, blijkt uit het Rotterdamse frettenonderzoek. En daarmee, is het idee, tegen de pandemische virusstam die zich lijkt te ontwikkelen in Azië.

Griepvirussen veranderen namelijk voortdurend van gedaante om het immuunsysteem van vogels en van mensen te ontlopen. In Azië vormen zich H5N1-stammen die ook voor de mens steeds besmettelijker en dodelijk worden. Ontstaat er in Azië of elders een extreem virulente stam dan zal die zich binnen enkele maanden over de hele wereld verspreiden.

Zo’n pandemische stam kan miljoenen dodelijke slachtoffers maken.

Om brede bescherming te krijgen, voegt GSK een stof aan het vaccin toe die de reactie van het immuunsysteem versterkt. Dit is een zogeheten adjuvans. Ook andere bedrijven ontwikkelen vogelgriepvaccins met een adjuvans.

Als er zich ergens in Azië een pandemische stam zou ontwikkelen, dan kan daarop een vaccin ontworpen worden. Maar het duurt vier tot zes maanden voordat voldoende vaccin is gemaakt. Uit voorzorg hebben veel overheden daarom productiecapaciteit gereserveerd bij vaccinbedrijven.

De Nederlandse overheid heeft twee jaar geleden capaciteit ingekocht bij Solvay in Weesp voor zestien miljoen pandemische vaccins. Echter, op het moment dat die vaccins zijn geproduceerd, is de pandemie al over haar hoogtepunt heen – en zijn er miljoenen doden gevallen.

Het gebruik van adjuvans-technologie maakt een andere strategie mogelijk. Zo’n vaccin kan nu al in voldoende hoeveelheid worden geproduceerd, omdat het een brede werking heeft. Bij een pandemie-uitbraak kunnen mensen dan direct, uit voorraad, worden ingeënt. Zwitserland heeft eind vorig jaar voor die opslagstrategie gekozen, waarvoor GSK de vaccins levert. Ook Nederland bestudeert deze strategie: nog voor de zomer moet de Gezondheidsraad advies uitbrengen aan de overheid.