VVD siddert bij botsing ego’s

Het partijcongres van de VVD werd zaterdag beheerst door een vraag: is Rita Verdonk terecht uit de fractie gezet?..

Als laatste spreker voor de beslissende stemming over de vraag of VVD-leider Mark Rutte het veld moet ruimen, stapt ‘het junior erelid’ Gerrit Zalm op het podium. De oud-minister van Financiën, langzamerhand de enige onomstreden coryfee in zijn partij, weet dat zijn woorden doorslaggevend kunnen zijn.

Met zachte stem krijgt hij de zaal onmiddellijk stil. Hij haalt een persoonlijke herinnering op, uit 2003, het jaar dat hij, Zalm, o zo graag premier wilde worden. Maar weer won die dekselse Balkenende, ‘u weet wel, die man die er nog steeds zit’. Dat hij toch als vicepremier in dat kabinet stapte, verklaart Zalm uit het omzetten van de ‘mentale knop’: hij accepteerde de tweede plaats. En daar heeft het zijn partijgenoot Rita Verdonk aan ontbroken, houdt hij de zaal voor. Rita heeft nooit kunnen verkroppen dat zij de lijsttrekkersstrijd van Rutte verloor. Vandaar haar gestook nadien, vandaar het besluit afgelopen week van de VVD-fractie om haar eruit te gooien, vandaar dat Rutte moet blijven.

Zalms interventie, om kwart voor drie ’s middags, is perfect getimed. Want de sympathie in de zaal is aan het kantelen, ten gunste van de – afwezige – Verdonk.

Ruim duizend VVD’ers zijn zaterdagochtend op de ledenvergadering afgekomen, twee keer zo veel als normaal. Koningshof heet het congrescentrum. De naam past bij de komende gebeurtenissen, die alle elementen in zich dragen voor Shakespeariaans drama: een gewraakt besluit, een tot op het bot verdeelde partij en een wankelende leider.

Iets na tienen loopt een gespannen Rutte naar het spreekgestoelte. De zaal klapt, juicht, staat massaal op, een opsteker die hij kan gebruiken. Rutte spreekt met vuur, hij markeert zijn grenzen. Het besluit Verdonk uit de fractie te zetten is onomkeerbaar. Zij heeft immers ‘keer op keer een spaak in de wielen gestoken’. In het bedrijfsleven was er ze er ‘allang uitgedonderd’, aldus Rutte. ‘Voortmodderen is schadelijker voor de partij dan er nu een punt achter zetten.’

Dan mogen de leden hun zegje doen. Voor- en tegenstanders van Verdonks royement wisselen elkaar af. ‘Zonder Verdonk blijft er geen VVD over’, roept een wanhopig lid. ‘Rita speelt de vermoorde onschuld, maar ze is noch vermoord, noch onschuldig’, antwoordt een raadslid.

Rond elf uur treedt erelid Hans Wiegel naar voren. Het liberaal orakel keurt Rutte nauwelijks een blik waardig. ‘Het voortbestaan van de VVD staat op het spel’, weet Wiegel. Er moet een ultieme poging worden ondernomen om Verdonk binnenboord te hijsen. Vervolgens schiet hij met scherp op Rutte: ‘Wie die poging niet waagt, is ons vertrouwen kwijt.’

Dit is het moment waarop de aanhangers van de fractieleider hebben gewacht. Frits Bolkestein, ook erelid, wordt in stelling gebracht. ‘Ik heb destijds op Rita gestemd’, opent hij zijn betoog. ‘Laat niemand dus zeggen dat ik haar kwaliteiten niet waardeer. Maar ik ben bang dat zij nog steeds vindt dat de plek van Mark Rutte haar toekomt. Een scheiding was onvermijdelijk.’

Voor de zaal kan bijkomen, kiest erelid Frits Korthals Altes voor Verdonk. Als nummer vier, Henk Vonhoff, het woord neemt, schuiven de leden naar het puntje van hun stoel. ‘Verdonk heeft vele kwaliteiten, maar niet die om nummer twee te zijn’, davert Vonhoffs bas. De botsing van de politieke ere-ego’s trilt door bij de gewone leden.

Er komen moties om Verdonk te rehabiliteren en Rutte weg te sturen. Weer vraagt Wiegel de aandacht. ‘Als de fractievoorzitter geen poging wil, ligt dáár de verantwoordelijkheid voor de gevolgen’, klinkt het venijnig. De zaal gist, als het Rutte-kamp zijn laatste troef uitspeelt: Zalm.

Met succes. Tweederde van de leden steunt Rutte, tweederde ook accepteert het vertrek van Verdonk. Rutte haalt opgelucht adem en voelt zich niet beschadigd. De aanhang van Verdonk suggereert een complot en spreekt over ‘de dag dat de VVD uiteen is gevallen’.

Wiegel toont zich een slecht verliezer. De ellende begint nu pas goed, voorspelt hij, een breuk in de partij dient zich aan. Een dag later hamert hij in het tv- programma Buitenhof alvast wat keggetjes in de door hem gesignaleerde scheuren.