‘Alles wat ook maar riekt naar schoolsheid willen we niet meer’

Onder zijn verantwoordelijkheid zijn talrijke zorgelijke rapporten over het basisonderwijsniveau verschenen. Maar heftige reacties bleven verbazingwekkend genoeg uit...

Jarenlang was Paul van Dam hoofd van de afdeling basisonderwijs van Cito. Onder zijn verantwoordelijkheid werden tientallen dikke rapporten geproduceerd met telkens dezelfde boodschap: het niveau van het basisonderwijs is veel te laag. Het verbaasde hem altijd dat heftige reacties op die zogenoemde PPON-rapporten uitbleven. ‘Dus ik dacht: ik ben nu met pensioen, ik heb alle tijd om alles eens op een rijtje te zetten.’

Het resultaat van die inventarisatie is op het schokkende af. In vrijwel geen enkel vak leren leerlingen genoeg. Van Dam heeft wel een idee hoe dat komt. ‘Er is in het onderwijs vooral aandacht voor de manier waarop les wordt gegeven, maar te weinig voor het resultaat. Het moet leuk zijn. Alles wat riekt naar schools willen we niet meer. Sommen maken, herhalen, overhoren. Bovendien is nergens vastgelegd wat kinderen moeten weten en kunnen, dus is het onderwijs weinig doelgericht.’

Legt u de lat niet te hoog?

‘De panels die die normen vaststellen, bestaan uit onderwijzers van basisscholen, pabo-docenten en inspecteurs, en die willen helemaal niet dat er zulke slechte resultaten uit komen. In de discussies in die panels wordt geprobeerd de lat zo laag mogelijk te leggen. Het maakt ook niet uit wie je in het panel zet. Bij rekenen hebben we een keer twee panels onafhankelijk van elkaar laten werken, maar er zat vrijwel geen verschil tussen de normen die ze opstelden. Kennelijk is dit wat het basisonderwijs vindt dat kinderen moeten leren. Bijvoorbeeld: je speelt acht dampotjes, je wint er twee. Hoeveel procent is dat? Dat is geen moeilijke som. Maar de helft van de kinderen weet het antwoord niet.’

De PPON-onderzoeken begonnen in 1986, en sindsdien blijkt altijd een te laag niveau. Is het onderwijs ooit goed geweest?

‘Ik begon in 1966 als onderwijzer, en ik kan u verzekeren dat de kinderen toen nog breuken leerden en voltooid deelwoorden. Ze wisten waar Enschede lag, ze kenden de vier Engelse zeeslagen. Ze kenden de landbouwgebieden met de producten erbij. Nu weten ze bij benadering niet wanneer Willem van Oranje leefde. Het is natuurlijk lullenpraat dat vroeger alles beter was, maar er werd wel veel meer geleerd.’

Moet iedereen dan weer achter elkaar in de schoolbanken zitten en rijtjes stampen?

‘Iedereen weet dat als je wilt presteren, je je moet afzonderen zodat je niet wordt afgeleid. Wat gebeurt in het onderwijs? Daar worden kinderen in groepjes van zes bij elkaar gezet, zodat ze elkaar maximaal afleiden. In mijn onderwijzerstijd deden we projecten. Geweldig leuk, er is geen betere manier om kinderen te enthousiasmeren. Ik herinner me nog een project over Noorwegen. Maar het leereffect was volslagen onduidelijk. Het kringgesprek aan het begin van de dag, ook zoiets. Het is wel leuk, beetje kletsen, maar wat leer je ermee? Niets.’

U doet net of niets goed gaat in het basisonderwijs.

‘Ik ben sinds een paar jaar betrokken bij de Toptoets, een wedstrijd voor de meest begaafde leerlingen van Nederland. Die moesten een opstel schrijven, maar ze maakten tal van spelfouten; verbrand met een t, dat soort fouten. Als deze kinderen dat doen, weet je dat het geen kwestie is van intelligentie; we leren het ze gewoon niet meer. We hebben kennis weg gerelativeerd. Niet alleen het onderwijs doet dat, ook de ouders. In Frankrijk kun je als ouder boeken kopen om je kind te helpen bij zijn overgang naar de volgende klas. Dat zijn bestsellers. Ouders oefenen met hun kinderen. Dat kun je je hier toch niet voorstellen?’