'Overheid kan niet worden vervolgd inzake Probo Koala'

De gemeente Amsterdam en de Rijksoverheid kunnen niet worden vervolgd voor hun nalatigheid inzake het schip Probo Koala, dat vorig jaar in Ivoorkust een giframp veroorzaakte die tien mensen het leven kostte. Ook individuele ambtenaren die destijds de wet hebben overtreden, kunnen volgens juridische deskundigen vrijwel zeker niet voor de rechter worden gebracht.

Het Openbaar Ministerie onderzoekt al bijna vijftien maanden of en wie voor het Nederlandse deel van de gifaffaire kan worden vervolgd. Milieu-officier Luuk Boogert van het Openbaar Ministerie in Den Haag hoopte de zaak dit najaar af te ronden maar is daar niet in geslaagd. Het OM richt zich op de overtreding van Nederlandse exportregels. Die zaak is volgens justitie ‘bijzonder gecompliceerd’. Voor 2008 is geen zitting te verwachten.

Volgens stafdocent mr David Roef van de Universiteit Maastricht, expert op het gebied van de strafbare overheid, is vervolging van de bij Probo Koala betrokken overheden echter uitgesloten. De arresten van de Hoge Raad die overheidsdiensten uitsluiten van vervolging, gelden volgens hem óók voor de Probo Koala-zaak. ‘De overheid zelf is hier immuun, daar is geen twijfel over. Er zouden eventueel individuele ambtenaren over de scheef kunnen zijn gegaan, maar de ervaring leert dat het OM hen niet graag als zondebok vervolgt.’

Volgens prof. mr. Tom Barkhuysen, hoogleraar staats- en bestuursrecht in Leiden, ligt ook een vervolging van ambtenaren juridisch niet voor de hand. ‘Ambtenaren die geheel in de publieke sfeer handelen, een exclusieve overheidstaak uitoefenen en niet eigenmachtig handelen kunnen persoonlijk niet worden vervolgd. Als de feiten zo liggen, wordt vervolging hier een moeilijke zaak.’

Met het schip Probo Koala van oliehandelaar Trafigura werd vorig jaar augustus chemisch afval vervoerd naar Ivoorkust waar het illegaal werd gedumpt. Kort voor het incident weigerde Trafigura de partij in Amsterdam te laten laten verwerken. In strijd met de wet gaf de Amsterdamse Milieudienst toestemming het afval terug te geven. Het ministerie van VROM was daarvan op de hoogte maar verzuimde de dienst te corrigeren. Ook de scheepvaartinspectie van Verkeer en Waterstaat trad niet op.

Bedrijven die van een falende overheidsinstantie een vergunning hebben gekregen, kunnen mogelijk wel worden vervolgd. In de Probo Koala-zaak gaat het om het Amsterdamse afvalbedrijf APS. Maar ook die actie zal het Openbaar Ministerie moeite kosten, denkt Roef. ‘In de Enschedese vuurwerkzaak is de directeur wel met succes vervolgd. Maar een interessante bedenking is dat zowel het OM, de strafrechter als de samenleving gemengde gevoelens hebben over vervolging wanneer daar een falende overheid achter zit. Rechters tonen in zulke gevallen een begrijpelijke, clemente houding.’

De juridische bescherming van falende overheidsdiensten in de Nederlandse wet en rechtspraak staat onder druk, zegt hoogleraar Barkhuysen. Het Europees Hof van de Rechten van de Mens heeft bepaald dat gedupeerden of nabestaanden in een vergelijkbare zaak wel recht hebben op een goed onderzoek en eventueel ook schadevergoeding kunnen eisen. Bij ernstige, verwijtbare fouten moet óók strafrechtelijke vervolging mogelijk zijn. ‘Als het OM inderdaad besluit om af te zien van vervolging, zou de advocaat van de slachtoffers daarop dus een beroep kunnen doen.’

De civiele zaak namens duizend Ivoriaanse gedupeerden dient overigens niet in Nederland, maar voor het Londense High Court of Justice . Die rechtbank buigt zich later deze maand over de beschuldigingen tegen Trafigura en het verweerschrift van het bedrijf.

Advocaat Martyn Day, gespecialiseerd in internationale slachtofferclaims, hoopt op een schikking met het bedrijf van naar verluid tien miljoen dollar. ‘Maar het zou dom zijn om in dit stadium een concreet bedrag te noemen’.