Terug op de terp in Overdiepse Polder

De Overdiepse Polder is aangewezen als overloopgebied. Al jaren geleden. Mooi plan, maar er gebeurt maar niets...

Vanwege de Nederlandse faam op het gebied van waterstaatkundige werken is de Overdiepse Polder nabij het Noord-Brabantse Waspik tot een soort bedevaartsoord uitgegroeid. De Franse televisie kwam langs, vervolgens de Belgische. Journalisten van Le Monde en The Guardian volgden. Hele busladingen Vietnamese en Cambodjaanse studenten kwamen er een kijkje nemen.

Een kijkje naar wat?

Naar een polder waar hoegenaamd niets opmerkelijks te zien is. De koeien grazen, de trekker rijdt, aan weerszijden van het land kabbelt het water.

Want een tweede, typisch Nederlandse vaardigheid is eveneens aan deze polder (behorend tot de gemeente Waalwijk) verklonken: het verzuipen in nota's, overleg en procedures.

Als het om waterbouwkundige innovaties gaat, moet de Overdiepse Polder het nu nog hebben van stapels papier en een maquette. Daarop is dan wél te zien hoe over pakweg zeven jaar het rivierwater in dit gebied kan worden opgevangen en hoe de boerderijen herbouwd zijn op terpen.

‘Dat het zo lang moet duren, daar kan ik niet bij’, zucht veehouder Nol Hooijmaijers, een van de vijftien boeren van de polder. Hij is nu al zeven jaar betrokken bij de transformatie van de polder en zou het liefste nu zelf de schop ter hand nemen. ‘Half Berlijn is na de oorlog in twaalf jaar herbouwd. Waarom moeten wij met onze polder van 550 hectare veertien, vijftien jaar wachten?’

Dat komt, wrang genoeg, doordat de Overdiepse Polder een zogeheten koploperproject is in het kader van het overheidsprogramma Ruimte voor de Rivier. Het woord ‘koploper’ staat hier vooral voor een innovatieve aanpak van werken aan de bestrijding van wateroverlast. Planologische procedures zijn in Nederland altijd al tijdrovend maar blijken nu nog meer tijd in beslag te nemen. Juist vanwege het unieke karakter van een koploperproject.

Het duurt en duurt maar, klaagt Hooijmaijers. En dat verbaast omdat het er in de Overdiepse Polder nu eens niet om gaat dat de boeren boos tegenover de overheid staan, omdat hun land een nieuwe functie dreigt te krijgen.

Nee, van het Nimby-effect is allerminst sprake. Bezwaarprocedures bij de Raad van State zijn niet aan de orde. Sterker: de boeren hebben van begin af aan meegewerkt aan het idee de polder tot overloopgebied voor rivierwater te maken en hebben zelf het idee ontwikkeld om hun boerderijen te herbouwen op terpen.

‘In feite werken wij mee aan het oplossen van een breed maatschappelijk probleem dat niet ons probleem is’, beklemtoont Hooijmaijers, CDA-raadslid in Waalwijk. ‘Wij dragen er aan bij dat een endje verderop de bewoners van Den Bosch droge voeten houden. Als wij ons land laten vollopen geeft dat bij Den Bosch een waterpeilverlaging van 30 centimeter.’

Vijftien boerenbedrijven telt de Overdiepse Polder, een vrij jonge polder die pas na de voltooiing van de Deltawerken ontstond. Met aan de noordelijke kant de Bergsche Maas en aan de zuidelijke het Oude Maasje. De bewoners ontdekten in 2000 tot hun schrik dat de provincie hun land had ingetekend als mogelijk overloopgebied voor overtollig rivierwater.

Maar na de schrik brak al snel een fase van meedenken aan, zegt Hooijmaijers. ‘Je kunt wel je hakken in het zand zetten, maar daar schiet niemand iets mee op. Bovendien kan een overheid altijd nog naar het wapen van de onteigening grijpen.’

De noodzaak tot het maken van overloopgebieden won aan urgentie na de grote overstromingen van december 1993 en februari 1995. ‘Zelf hebben wij toen geen last gehad’, kijkt Hooijmaijers terug. ‘Grote stukken van het land van Maas en Waal zijn toen wel getroffen. We hebben toen als evacuatiegebied dienst gedaan. We hebben hier tijdelijk kuddes schapen en koeien gehuisvest.’

Het waterprobleem wordt in de toekomst alleen maar nijpender, weet Hooijmaijers. ‘We hebben steeds meer verhard oppervlak en de klimaatverandering speelt mee. Als het noordwestenstorm is op de Noordzee is, moeten de keersluizen van de Deltawerken gesloten blijven. Dat leidt dan weer tot hogere rivierstanden en onze grote rivieren worden al steeds meer regenrivieren. Ietsje verderop bij ons, bij Geertruidenberg, komt de Maas bij de Amer en wordt alles weer wat breder. Wij zijn hier een soort trechter.’

Dat de boeren van de Overdiepse Polder van begin af aan meewerkten aan oplossingen heeft wellicht ook van doen met de relatief jonge leeftijd van hun bedrijven. De boeren kwamen er enkele decennia geleden na een ruilverkavelingsoperatie terecht. Zes van de vijftien boeren (de zestiende bewoner is al naar Canada verhuisd) gaan straks in Groningen of Zeeland hun bedrijf voortzetten.

De overige negen herbouwen hun bedrijven op terpen. ‘We gaan terug naar de middeleeuwen’, zegt Hooijmaijers over het bouwen op terpen. Maar het wordt nu wel tijd dat er eens iets zichtbaars gebeurt. ‘Verkeer en Waterstaat heeft voor dit hele project 86 miljoen euro gereserveerd. Mijn grootste vrees is dat er straks 60 miljoen op is aan allerlei adviesbureaus, ingenieursbureaus of wat voor papierwinkel dan ook.’