Kabinet zet alle zeilen bij tegen EU-referendum

Minister-president Balkenende krijgt al koude rillingen bij de gedachte dat het nieuwe Europese verdrag, net als zijn voorganger de Europese Grondwet, per referendum door de burger wordt afgewezen, want dan moet hij opnieuw naar Brussel om bij zijn EU-collega’s toezeggingen los te peuteren....

Ten eerste zal het kabinet zelf geen referendum over het nieuwe verdrag organiseren. Het verwijst daarvoor naar het advies van de Raad van State. Die stelt dat het nieuwe verdrag gezuiverd is van alle elementen die de EU tot superstaat kunnen maken. De Raad, de belangrijkste adviseur van het kabinet, schrijft verder dat het eerdere referendum over de Europese Grondwet in 2005, geen dwingende reden is deze exercitie te herhalen voor het verdrag.

Het kabinet benadrukt tevens dat bij een tweede nee de kans dat de andere EU-landen opnieuw willen onderhandelen zeer twijfelachtig is. In dat geval ontstaat een totale impasse en belandt Nederland volgens de premier in een zeer moeilijke, zo niet onmogelijke positie in Brussel.

Omdat de Tweede Kamer daar anders over kan denken – SP, GroenLinks en D66 komen met een initiatief voor een referendum – zijn in het kabinet nadere, vertrouwelijke afspraken gemaakt. Zo hebben de PvdA-bewindslieden hun collega’s verzekerd (verdedigingslinie nummer twee) dat hun partijgenoten in de Kamer het initiatief van de oppositie niet zullen steunen.

Die fractie is evenwel verdeeld over de kwestie. De voorstanders in de PvdA zullen ongetwijfeld vóór morgen het vierde hoofdstuk van het Raad van State-advies grondig bestuderen. In dit hoofdstuk over niet-bindende referenda, zoals de oppositie voorstaat, somt de Raad vijf criteria op die een dergelijke volksraadpleging rechtvaardigen. Of deze criteria op het Europese verdrag van toepassing zijn, laat de Raad in het midden. Dat antwoord moet van de politiek komen.

Daar het onzeker is of de PvdA-fractie zal buigen voor de druk van hun ministers, heeft, op aandrang van het CDA-smaldeel, het kabinet een derde barrière tegen het referendum opgeworpen. Mochten Tweede en Eerste Kamer het referenduminitiatief van de oppositie honoreren, dan zal het kabinet zijn handtekening er niet onder zetten. Dit zogenoemde contraseign is nodig om een voorstel tot wet te verheffen.

Al tijdens de kabinetsformatie dit voorjaar bleek hoe verdeeld de coalitiepartijen zijn over een nieuw Europees referendum. CDA en ChristenUnie willen niets weten van dit soort democratische nieuwigheden, de PvdA was in 2005 daarentegen een van de initiatiefnemers. Omdat aan de formatietafel geen compromis mogelijk was, koos het kabinet voor de vluchtheuvel van het advies van de Raad van State.

Dit heuveltje is echter te klein om de drie coalitiepartijen te herbergen, vandaar de zware verdedigingslinie. Die kan de Kamer alleen breken door – bij weigering van het contraseign – het kabinet naar huis te sturen. Dat zal de PvdA niet laten gebeuren.