‘Belonen helpt echt beter dan straffen’

Straffen werkt alleen als de pakkans groot is, wat vaak niet het geval is. Belonen daarentegen leidt tot een structurele gedragsverandering, stelt hoogleraar Van der Pligt....

De overheid kan burgers vaak beter belonen dan straffen. Dan zullen meer mensen zich aan de wet houden. Dat stelt de Amsterdamse hoogleraar sociale psychologie Joop van der Pligt.

Hij deed op verzoek van het ministerie van Justitie onderzoek naar de psychologie achter het naleven van wetten.

Het onderzoek wordt vanaf vandaag gepresenteerd aan ambtenaren, in het kader van een nieuw overheidsproject. Het doel is dat ambtenaren van onder meer gemeenten en provincies regels effectiever handhaven.

In welke gevallen houden mensen zich niet aan regels?

‘Als men denkt dat het iets oplevert, de straf licht is en de pakkans klein. U kunt bijvoorbeeld denken aan te hard autorijden en bepaalde vormen van belastingontduiking of kleine criminaliteit.’

Wat werkt beter: belonen of straffen?

‘Belonen, als je wilt dat mensen structureel hun gedrag veranderen. Let wel: straffen werkt op zich ook. Het heeft onmiddellijk effect, ten minste als de sanctie snel op de overtreding volgt. Maar je verandert er niets mee. De enige manier om te zorgen dat mensen niet opnieuw in de fout gaan, is te zorgen dat de pakkans groot blijft.’

Belonen leidt tot een blijvende verandering van gedrag?

‘Ja. Mensen passen zich aan als ze leren dat ander gedrag positief effect heeft. Op den duur zal het nieuwe gedrag een gewoonte worden. Dan gaat het vanzelf.

In Manchester was het verzuim op middelbare scholen in achterstandswijken heel hoog. Dat bestreed men tevergeefs met straffen. Toen besloot men dat leerlingen door hun aanwezigheid punten konden verzamelen voor een laptop en sollicitatietrainingen. Dat hielp en het had blijvend effect.’

Wat voor beloningen zijn er nog meer te bedenken?

‘Je kunt automobilisten stimuleren drukke wegen te mijden, door ze een cadeautje te geven. Dat gaat ook gebeuren. Overlast is aan te pakken door de veroorzakers hulp aan te bieden.’

Wat kan de overheid leren van uw onderzoek?

‘Dat het een misvatting is dat je straffen moet verhogen, als de pakkans klein is. Dat kan een averechts effect hebben: mensen vinden het onrechtvaardig dat zij als een van de weinigen gepakt worden. Dat leidt niet tot een gedragsverandering, maar tot woede. Als je relatief milde straffen combineert met beloningen, bereik je meer.’

Critici zullen u te soft vinden.

‘Het is niet waar dat een zogenoemde softe aanpak niet werkt. Ze moeten met betere argumenten komen.’