Kabinetscrisis om Verdonk

Regeringspartij D66 heeft het vertrouwen in minister Verdonk voor Vreemdelingenzaken en Integratie vanochtend vroeg opgezegd. Het voortbestaan van het kabinet komt daarmee in gevaar....

Dat is de verrassende uitkomst van het nachtelijke spoeddebat over de problemen rond de Nederlandse nationaliteit van het voormalige liberale Kamerlid Ayaan Hirsi Ali.

Volgens VVD-fractieleider Van Beek zal zijn partij minister Verdonk niet laten vallen. ‘Deze minister heeft een breed vertrouwen in de Tweede Kamer en in de samenleving. Er is dus geen sprake van dat wij deze minister zullen offeren. De bal ligt nu bij D66.’

Daarmee is het voortbestaan van het kabinet in het geding. Als de kleinste regeringspartij vasthoudt aan haar eis dat Verdonk het veld moet ruimen en aan die eis wordt niet voldaan, dan rest D66 weinig anders dan zelf uit het kabinet te stappen.

Voor het spoeddebat, dat woensdagavond begon, leek er geen politiek gevaar voor Verdonk te zijn. De VVD-bewindsvrouw had immers de wens uitgevoerd die de Kamer haar tijdens het eerste spoeddebat over deze affaire op 16 mei had meegegeven. Dinsdag had Verdonk in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt dat Hirsi Ali alsnog haar Nederlandse nationaliteit kan behouden.

De regeringspartijen CDA en VVD toonden tijdens het debat hun tevredenheid over dat resultaat. D66 was kritischer, maar had zich niet aangesloten bij de harde kritiek van de oppositie, die vond dat Verdonk op 15 mei zo’n overhaaste beslissing had genomen dat zij wel gedwongen was daar later op terug te komen. ‘Met iets meer zorgvuldigheid zou enorm veel ellende te vermijden zijn geweest’, had PvdA-leider Bos gezegd.

De angel was uit het debat totdat premier Balkende zich versprak over de schuldverklaring die Hirsi Ali had getekend. Zij verklaart daarin aan het einde dat zij het betreurt dat zij de minister op het verkeerde been heeft gezet. Vrijwel alle partijen hadden zich afgevraagd of deze schuldbekentenis juridisch gezien wel noodzakelijk was. Zowel Balkenende als Verdonk hadden gesteld dat die onontbeerlijk was. ‘De verklaring moest er komen als onderdeel van de totale bewijsvoering om de zaak rond te krijgen’, zei de premier.

Toen VVD-fractievoorzitter Van Beek vroeg of de laatste zinnen in die verklaring niet achterwege hadden kunnen blijven, zei Balkenende dat dit wat hem betreft had gekund ‘ware het niet dat het een verklaring was waar de minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie mee moest kunnen leven’. Daarmee versterkte hij het idee dat Hirsi Ali, die in een afhankelijke positie van minister Verdonk verkeerde, gedwongen was de verklaring te tekenen om haar paspoort te kunnen behouden.

Na een schorsing die van 02.30 tot 04.30 uur duurde, werd duidelijk dat D66 geen vertrouwen meer had in de minister. D66-fractievoorzitter Van der Laan voerde lang overleg met de top van het kabinet, maar dat bleef vruchteloos.

Balkenende zei na de schorsing dat het al laat was en dat zijn formuleringen daaronder hebben geleden. ‘In mijn uitspraak is veel meer gelegd dan bedoeld.’ Daarmee trok hij de opmerking in dat minister Verdonk met de verklaring moest kunnen leven.

Maar dat was voor D66 niet voldoende. Van der Laan zei dat D66 Verdonk vaak het voordeel van de twijfel heeft gegeven. Maar nu de minister ‘met een beschamende politieke deal haar eigen straatje heeft trachten schoon te vegen’, is de maat vol: regeringspartij D66 steunt de motie van afkeuring die GroenLinks heeft ingediend. Verdonk is volgens de tekst daarvan ‘onzorgvuldig’ te werk gegaan bij het onderzoek naar de nationaliteit van Ayaan Hirsi Ali en ‘bij het bewerkstelligen van ondertekening door betrokkenen van een eigen schuldverklaring’. Het is de derde motie van afkeuring tegen Verdonk in een half jaar tijd.

Na hoofdelijke stemming bleek dat er voor de motie, die ook door PvdA, SP en ChristenUnie is ondertekend, geen meerderheid is te vinden: 64 leden hebben geen vertrouwen meer in Verdonk, 79 wel. Omdat de zes D66-kamerleden tot de ja-stemmers behoren, blijft de politieke situatie hoogst gecompliceerd.

CDA-fractievoorzitter Verhagen toonde na het debat, dat even na 05.30 uur eindigde, zijn frustratie. ‘Het is overduidelijk dat de minister gedaan heeft wat de Kamer vroeg en dan ga je niet zeggen: stap maar op. Als D66 vindt dat de minister onzorgvuldig heeft gehandeld, dan had die partij op 16 mei deze motie moeten indienen.’