Tweede censuurgeval aan de Universiteit Utrecht

De Universiteit Utrecht heeft de directie van het voormalige Debye-instituut voor nanochemie vorige week gesommeerd een nieuw boekje over het oorlogsverleden van zijn naamgever, de Nederlandse Nobelprijswinnaar Peter Debye, niet te verspreiden....

Het college van bestuur zegt dat de instituutsuitgave een te persoonlijke interpretatie geeft van het besluit eerder dit jaar om het Debye- instituut zijn naam te ontnemen.

De universiteit besloot daartoe kort na een publicatie van de Nederlandse wetenschapshistoricus Sybe Rispens, die suggereerde dat de Debye tot in de Tweede Wereldoorlog in Duitsland met de nazi’s had samengewerkt. Hij zou onder meer joodse leden uit de vakvereniging voor fysici hebben gezet, waarvan hij voorzitter was.

In 1939 week Debye uit naar de Verenigde Staten. Volgens Rispens hield hij evenwel nog jaren officiële contacten, waarin hij aangaf en liet hij weten wel terug te willen keren. Het boekje van het instituut is een poging Debyes dubieuze rol te weerleggen, onder meer door de originele brieven, bronnen en documenten te presenteren uit de verdachte periode.

Daarnaast wordt in de bronnenstudie er een poging in gedaan te reconstrueren hoe de Debye-affaire binnen twee weken heeft kunnen uitmonden in het besluit van de universiteit om de naam te schrappen. Wetenschappelijk directeur Van Ginkel van het instituut stelt in de reconstructie onder meer de rol van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) aan de kaak. Het NIOD Dit meldde kort na de eerste publicatie over Debyes Duitse rol, in van Rispens boek Einstein in Nederland dat de door Rispen aangedragen bronnen authentiek en betrouwbaar leken. Mede op grond daarvan nam het Utrechtse bestuur zijn beslissing.

Inmiddels zijn de universiteit en de directeur van het voormalige Debye-instituut overeengekomen dat alleen de bronnenstudie over de periode 1935-1945 zal worden gepubliceerd. Dat meldt een woordvoerder van het Utrechtse college van bestuur.

In Maastricht, waar Debye werd geboren en hij als een plaatselijke beroemdheid geldt, besloot de universiteit een naar hem vernoemde wetenschappelijke prijs te schrappen. Beide universiteiten kondigden destijds een diepgaande studie aan naar de zaak, om te verhelderen wat Debye nu wel en niet te verwijten valt.

De nu verboden bronnenstudie is een initiatief van het Debye-instituut zelf. In het boekje staat ook een brief van Nobelprijswinnaar (natuurkunde 1999) Martinus Veltman, waarin die aangeeftdeze zegt dat zijn lovende voorwoord in Rispens boek Einstein in Nederland bij nader inzien een vergissing is geweest. In nieuwe edities zal dat voorwoord niet meer worden afgedrukt, meldt Veltman.

De herleving van de Debye- kwestie is de tweede berispingsaffaire binnen een week het tweede geval van censuur aan de Utrechtse universiteit binnen een week. Afgelopen vrijdag moest kerkhistoricus prof. Pieter van der Horst enkele passages van zijn afscheidsrede schrappen omdat die in de islamitische wereld te gevoelig konden liggen.