Zwoegen voor anemonen

De Veluwe moet mooier en beter. Dus heeft de provincie Gelderland een ambitieus plan: Veluwe 2010 . Bos- en natuurgebieden moeten worden aaneengesloten en de economie moet worden versterkt....

Ze duikt een bosje in, maar stuit op een beek waar het water hoog staat. ‘Ik spring hier anders zo overheen’, zegt Bea Claessens, projectleider Haviker Poort. Wat ze had willen laten zien, is de interessante natuur op het overgangsgebied tussen de Veluwe en de IJssel. ‘Juist hier, waar de grond van arm zand overgaat in veengrond en daarna in vette rivierklei, gebeuren de mooiste dingen. Zulke feeërieke bosjes kennen we in Nederland nauwelijks. Kort geleden was het hier nog wit van bosanemoontjes.’

Het is een bosje vlak achter Ellecom (gemeente Rheden), het valt een voorbijganger nauwelijks op, er voert geen pad doorheen. Het herbergt een schat aan zeldzame planten en dieren die, zoals een natuurwet blijkbaar voorschrijft, goed gedijen in contrast. Samen met het waterschap probeert Claessens de kwel in het bosje te herstellen.

Aan de rand is de Veluwe bijna volgebouwd. Om te voorkomen dat het grootste uitgestrekte natuurgebied van Nederland verwordt tot een eiland midden in verstedelijkt gebied, wees de provincie Gelderland in het plan Veluwe 2010 de laatste acht relatief lege plekken aan tot ‘poorten’. Daar moesten robuuste verbindingen komen met andere natuur.

Eerst was het alleen een plan op papier. Toen kwam beetje bij beetje het geld binnen en nu vijf jaar later is al 40 procent van de doelstelling ‘nieuwe natuur’ gehaald. Die evaluatie werd onlangs op een symposium uitbundig gevierd. Ter plekke trok de provincie nog eens 35 miljoen euro voor het project uit.

De poorten bevinden zich precies op de scheidslijn tussen ecologie en economie. De acht projectleiders moeten behoedzaam manoeuvreren om draagvlak te creëren bij boeren, ondernemers, gemeenten en waterschappen. Claessens: ‘We kunnen alleen verleiden met subsidies en beleidsruimte. Meedoen is vrijwillig.’ Maar het doel is winst voor iedereen, houdt ze haar gesprekspartners voor. ‘Zonder ecologische uitwisseling worden we een land van brandnetels, paardenbloemen en fluitenkruid. De sleutelbloem, het goudveil en de vlinders verdwijnen.’

Elke poort heeft zo zijn eigen kenmerken en moeilijkheden. De 1100 hectare grond van de Haviker Poort, waar Claessens ‘de scepter zwaait’, is grotendeels in handen van twee particuliere landgoedeigenaren. Het landgoed Middachten is de grootste. Graaf Zu Ortenburg wil voor dit landgoed een duurzame toekomst. Maar de kosten van het onderhoud van de vele monumentale gebouwen zijn hoog. Claessens: ‘Met de opbrengst van de pacht, het hout en de openstelling van het kasteel komt de graaf een heel eind, maar het houdt niet over.’

Daarom probeert zij in ruil voor ‘nieuwe natuur’ tot een overeenkomst te komen. ‘Als we de oude loop van de IJssel op het landgoed van de graaf kunnen herstellen en daar een plas/drassituatie creëren, is de opbrengst van het zand voor de graaf.’

Alleen moet Claessens de zandwinner nog op haar lijn zien te krijgen. Die rekent op veel zand uit een diepe put, zegt ze, ‘terwijl de provincie nog slechts vergunningen geeft voor ondiepere en meer levensrijke plassen’.

Het is een project van de lange adem. Zo heeft Claessens ook contact met de veertien grote boeren in de Haviker Poort. Velen krijgen al subsidies voor agrarisch natuurbeheer en maaien hun weilanden later dan gebruikelijk, wat een bloemrijk grasland tot gevolg heeft.

Maar de boeren zijn op hun hoede. Ze voelen aan dat er voor de natuurplannen van de provincie een paar boeren zullen moeten verdwijnen. (zie kader hiernaast).

En dan is er nog een letterlijke sta-in-de-weg: de A348. Op een viaductje die over de snelweg loopt, wijst Claessens naar het landschap dat reikt tot aan Doesburg. ‘Dit is natuurlijk een gruwel. De weg doorsnijdt het hele landschap. Dit zouden we als overheid nu nooit meer doen zonder compenserende maatregelen.’

Binnenkort worden alle ecoducten van 2010 aanbesteed. Er komt een ecoduct dat onder de snelweg doorloopt. Dan kunnen planten en dieren voort. Maar de rasters gaan pas open als de overheid met compenserende maatregelen voor het grasetende edelhert komt. Dit heeft Claessen de boeren beloofd. ‘Boeren krijgen geld voor ganzen, dat moet natuurlijk ook voor het hert kunnen.’