‘Met het hart beslissen leidt tot willekeur’

Al jaren dringt de linkse oppositie aan op duidelijkheid over de ‘schrijnende gevallen’ onder asielzoekers. De minister wil echter niet zeggen wanneer zij haar hart laat spreken....

Plotseling, bij een manifestatie van VluchtelingenWerk Nederland, beloofde de toenmalige minister Hilbrand Nawijn (Vreemdelingenzaken) dat hij afgewezen asielzoekers toch een verblijfsvergunning wilde geven als er sprake is van ‘schrijnende gevallen’. Ook uitgeprocedeerde asielzoekers kwamen in aanmerking, zei hij. Zij moesten alleen een brief naar hem schrijven.

Zo kwam het dat zijn opvolgster, Rita Verdonk, werd bedolven onder de ‘14-1 brieven’, vernoemd naar de datum waarop Nawijn sprak. Ook zij beloofde gebruik te maken van haar discretionaire bevoegdheid (zie kader) als de schrijnendheid van een zaak daar aanleiding toe gaf. Nu, ruim drie jaar later, hebben bijna 19 duizend ‘bijzondere verzoeken’ haar departement gepasseerd.

De minister heeft ruim achthonderd vreemdelingen een verblijfsstatus verleend vanwege de schrijnende omstandigheden waarin zij verkeren. Welke criteria ze daarvoor hanteert, wil zij niet openbaren. Tot onvrede van asieladvocaten, mensenrechtenorganisaties en oppositiepartijen in de Tweede Kamer. In een rechtsstaat moet de rechter elke beslissing kunnen toetsen, vinden ze, en dat kan niet als onduidelijk is op welke gronden dat besluit is genomen.

Vorige week vrijdag gaf de Amsterdamse rechtbank de critici gelijk in twee beroepszaken van vreemdelingen van wie de minister een beroep op schrijnendheid afwees. De rechters stelden vast dat er geen toetsbaar beleid is en dat dit ‘gegeven de grote aantallen en de wijze van met het hart beslissen, al spoedig kan leiden tot willekeur.’ Volgens hen is er ook strijd met de eis van stelselmatigheid.

Het is een unieke uitspraak in een jarenlange discussie. Enkele weken geleden gaf de linkse oppositie nog stevige kritiek op de onduidelijkheid over de criteria. Het PvdA-Kamerlid Klaas de Vries had de minister op televisie horen zeggen dat zij die nooit bekend zou maken. De sociaal-democraat was het daarmee grondig oneens: ‘Ik heb al vaker gezegd dat dit in een rechtsstaat dubieus is. Ik begrijp overigens niet dat de rechterlijke macht het accepteert dat er geen criteria zijn.’

De Vries wordt nu dus op zijn wenken bediend. Advocaat Frank van Haren, die de zaken voor de Amsterdamse rechtbank bracht, noemt het geheime beleid totaal willekeurig. Hij bereidt al jaren zaken voor, vergelijkt schrijnende gevallen die wel en geen status kregen. De eerste selectie doet de Immigratiedienst IND, aangezien de minister niet al die duizenden dossiers zelf kan bestuderen.

‘Die ambtenaren zeggen dan bijvoorbeeld dat de ouders recht hebben op een status omdat hun kindje bij een asielzoekerscentrum is verdronken. Zo kunnen ze het graf bezoeken. Als ik dan vraag wat te doen als ze het kind hadden gecremeerd, krijg ik geen antwoord.’

Dat is ook de kritiek van VluchtelingenWerk op het geheime beleid. ‘Waarom krijgt het ene gezin wel een status, terwijl de andere in exact dezelfde situatie wordt afgewezen?’, zegt een woordvoerster. Het levert rechtsongelijkheid op volgens de organisatie. ‘De vreemdelingen weten niet waar ze aan toe zijn.’

Maar Verdonk vindt dat er niets moet worden veranderd aan de bijzondere bevoegdheid die haar in staat stelt om haar hart te laten spreken, zoals zij het graag uitdrukt. Zij liet na de rechterlijke uitspraken meteen weten beroep te zullen instellen bij de Raad van State. De minister is bang voor precedentwerking en dat advocaten opnieuw massaal een beroep gaan doen op deze nieuwe kans.

Met het bekendmaken van criteria zouden er immers de facto nieuwe regels komen op grond waarvan uitgeprocedeerde asielzoekers toch nog een verblijfsvergunning kunnen krijgen. De ministeriële gunst wordt dan een recht. Dat is een weg die de VVD-bewindsvrouw, vermaard om haar haar strenge immigratiebeleid, vermoedelijk ook om politieke redenen niet op wil gaan.