‘Vrijheid op universiteit is begrensd’

Een ruime meerderheid van de Nederlandse rectoren heeft begrip voor de beslissing van hun collega Willem Gispen van de Universiteit Utrecht om te schrappen in de rede van vertrekkend hoogleraar Pieter van der Horst....

Volgens de rectoren zitten er grenzen aan de academische vrijheid. Hun belangrijkste eis is dat hoogleraren ‘wetenschappelijke zuiverheid’ betrachten. ‘Wanneer een professor met een nadrukkelijke verwijzing naar zijn ambt van hoogleraar een verhaal houdt zonder wetenschappelijke onderbouwing, maakt hij of zij misbruik van zijn wetenschappelijke gezag’, zegt rector magnificus Frank van der Duyn Schouten van de Universiteit van Tilburg.

Acht van de tien rectoren (van twaalf in totaal) die reageerden op vragen van de Volkskrant over de censuuraffaire bij de Universiteit Utrecht, hanteren vergelijkbare criteria. ‘Academische vrijheid is geen vrijbrief om te roepen en concluderen wat men wil’, zegt rector Gerard Mols van de Universiteit Maastricht.

In zijn afscheidsrede wilde Van der Horst zeggen dat ‘de islamitische wereld de fakkel van de redeloze jodenhaat van de nazi’s heeft overgenomen en met vuur en verve verder draagt’. En: ‘De islamisering van het Europese antisemitisme is een van de meest huiveringwekkende ontwikkelingen van de laatste decennia.’ De Utrechtse rector vroeg hem dringend de passages te schrappen, omdat die volgens hem wetenschappelijke onderbouwing misten.

Twee rectoren vinden dat de academische vrijheid ruimer moet worden geïnterpreteerd. Volgens Frans Zwarts van de Rijksuniversiteit Groningen en Taede Sminia van de VU in Amsterdam, voorzitter van het Rectorencollege, is de persoonlijke visie een wezenlijk element van een afscheidsrede. ‘Meningen van wetenschappers hoeven daarbij niet per se door wetenschappelijk denken geschraagd te zijn.’

In de wet op het hoger onderwijs en onderzoek wordt het begrip academische vrijheid één keer genoemd. De wet had nadere invulling kunnen krijgen als er ooit een beroep op was gedaan, zegt de jurist Evert Verhulp, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam, die er onderzoek naar heeft gedaan. ‘Maar dat is nooit gebeurd.’