‘Valse bekentenis? Die ontlok je vrij eenvoudig’

De Rotterdamse rechtbank wil omzichtiger gaan omspringen met bekentenissen. Dat is een les uit de onterechte veroordeling van Cees B....

Cees B. werd veroordeeld voor de moord op het Schiedamse meisje Nienke Kleiss (10), nadat hij ‘uiteindelijk’ had bekend. Het bleek een valse bekentenis, die, zo stelde de raadsman van Cees B., onder druk van de politie tot stand was gekomen. Harald Merckelbach, hoogleraar psychologie aan de Universiteit Maastricht, deed onderzoek naar valse bekentenissen. Hij toonde aan dat het vrij eenvoudig is mensen iets te laten bekennen dat ze niet hebben gedaan.

Vindt u het terecht dat de rechtbank minder waarde gaat hechten aan een bekentenis?

‘Jawel. De heren magistraten zijn wat laat tot dit besef gekomen maar verder is het pure winst dat ze hierover genuanceerder denken. Tot voor kort was een bekentenis volgens rechters en officieren van justitie de koning onder de bewijsmiddelen. Men zag het als het sluitstuk van een onderzoek. Dat is niet zo. Na een bekentenis moet je gaan uitzoeken of die verklaring klopt.’

De politie twijfelde niet na de bekentenis van Cees B. Is dat wat er is misgegaan in het onderzoek naar de Schiedamse parkmoord?

‘Daar komt het inderdaad op neer. De politie zocht bevestiging van zijn verklaring. De gedachte was: hij heeft bekend, hij is pedofiel, wat kunnen we nog meer tegen hem vinden? Terwijl je altijd rekening moet houden met een valse bekentenis.’

Maar waarom zou iemand iets bekennen dat hij niet heeft gedaan?

‘Mensen verliezen de grip op zichzelf als ze langdurig afgesloten zijn van de wereld en stevig worden verhoord. Als rechercheurs je zwaar onder druk zetten, denk je niet veel verder. Je wilt van die verhoren af en dus beken je.

‘De gedachte is dan: ik trek mijn verklaring straks weer in en op de lange termijn blijkt wel dat ik het niet gedaan kan hebben. Als ze DNA vinden en alle getuigen hebben gesproken, moet de politie wel tot de conclusie komen dat een ander de dader is.’

Is dit iets dat vooral domme mensen overkomt?

‘Nee, dat is een misverstand. Het gaat om coöperatief gedrag. Je denkt : ik word niet zomaar beschuldigd, er zit een kern van waarheid in. Mensen zijn geneigd om anderen serieus te nemen. Ook onzekerheid speelt een rol. Als iets snel gebeurt, zonder nadenken, zijn mensen geneigd hun geheugen niet te vertrouwen. Dan staan ze open voor suggesties van anderen.’

Is het eenvoudig mensen een valse bekentenis te laten afleggen?

‘Het is vrij eenvoudig. Samen met collega’s heb ik een praktijkonderzoek gedaan. We lieten studenten om de beurt een taak uitvoeren op een computer, waarbij ze de Shift-toets niet mochten aanraken. Na een tijdje crashte de computer en we zeiden dat dit hun schuld was. Hoewel ze die toets niet hadden aangeraakt, waren veel studenten er snel van overtuigd dat dit toch was gebeurd. Ruim 60 procent van de studenten tekende een bekentenis. Een deel beloofde zelfs de schade te vergoeden, terwijl het om honderden guldens zou gaan.’

Heeft het zin om bekentenissen van verdachten te laten opnemen op video?

‘Dat is een zinnig voorstel, maar het is niet genoeg. Je moet ook de verhoren opnemen. Nu gebeurt dat vaak niet. Bovendien moet je niet alleen filmen wat de verdachte zegt, maar ook de camera richten op de rechercheurs. Het is belangrijk dat de rechter kan zien of iemand geïntimideerd wordt en of rechercheurs de verdachte met hun vragen een bepaalde kant op sturen.’