Oratie: eerste zin in Bijbel onjuist vertaald

‘In het begin schiep God de hemel en aarde’, zo begint de Bijbel, in de nieuwe vertaling uit 2004. Deze openingszin van Genesis is onjuist vertaald uit het Hebreeuws, stelt Ellen van Wolde, hoogleraar Exegese van het Oude Testament aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

In het Hebreeuws wordt gesproken van ‘bara’. Dat betekent geen scheppen, maar scheiden, aldus Van Wolde in de oratie Terug naar het begin die zij vandaag zal uitspreken. God scheidde de hemel van de aarde, het land van de zee, de zeemonsters van de vogels. Pas daarna schiep hij planten, dieren en mensen. In het Hebreeuws staat er dan ‘asa’.

In de oorspronkelijke tekst wordt ook niet gesproken van een schepping uit het niets, een absoluut beginpunt van het leven op aarde. Er was al aarde en er waren al zeemonsters. Bovendien komt in Genesis niet één God voor, maar een oppergod in een verzameling van goden. ‘In de christelijke interpretatie worden daar meestal engelen van gemaakt’, aldus Van Wolde.

Op de oratie van Van Wolde is verdeeld gereageerd. Volgens rabbijn Raphael Evers van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap spoort haar vertaling met de manier waarop Joden de Hebreeuwse Bijbel lezen.

Maar sommige Bijbelgeleerden, zoals de Utrechtse hoogleraar Becking, geloven niet in de taalkundige interpretatie van Van Wolde. Haar bevinding dat de schepping volgens Genesis geen absoluut beginpunt was, noemen zij ‘niets nieuws’.

Hoe is het mogelijk dat een tekst pas na 2000 jaar correct vertaald wordt, als de Nijmeegse hoogleraar gelijk heeft? Van Wolde: ‘Ik heb gebruik gemaakt van nieuw onderzoek. De laatste decennia zijn er veel neutrale vertalingen van oude Mesopotamische teksten beschikbaar gekomen. Daarin wordt ook gesproken van scheiden. De Hebreeuwse bijbel past in die traditie. Daarnaast heb ik gebruik gemaakt van de cognitieve taalkunde, een betrekkelijk nieuw vakgebied.’

De gangbare vertalingen van het Oude Testament zijn gebaseerd op een Latijnse versie, die op haar beurt was gebaseerd op een Griekse vertaling van de Hebreeuwse tekst. Gaandeweg is Genesis steeds meer in het teken komen te staan van de christelijke chronologie, van een creatio ex nihilo, een schepping uit het niets.

‘We moeten dit heel serieus nemen’, zegt Jan Jans, docent christelijke ethiek aan de Universiteit van Tilburg. ‘De creatio ex nihilo staat nergens in de Bijbel. De christelijke theologie heeft die er later ingelegd. Van Wolde heeft de oorspronkelijke tekst zeer zorgvuldig gelezen’, zegt hij.

‘Maar dat weten we al 150 jaar. We moeten dit niet al te serieus nemen’, zegt daarentegen Ernst Talstra, hoogleraar Oude Testament aan de Vrije Universiteit. Ook zijn Utrechtse collega Becking is die mening toegedaan. Veel theologen en Bijbelgeleerden lezen allang uit Genesis dat God orde in de chaos schiep, niet dat hij een absoluut begin maakte.

Rabbijn Raphael Evers: ‘De stellingen van Van Wolde zijn niet revolutionair. Gods schepping was namelijk niets anders dan één grote scheiding.’ Door hemel en aarde te scheiden werd het fysiek bestaan van de mens mogelijk, aldus Evers. Daarvoor wordt in de kabbalistische literatuur het woord bara gebruikt.