Mensen met hersenletsel protesteren in Den Haag tegen de plannen van het kabinet om de begeleiding en ondersteuning vanuit de AWBZ over te hevelen naar de gemeenten. (Archieffoto)
Mensen met hersenletsel protesteren in Den Haag tegen de plannen van het kabinet om de begeleiding en ondersteuning vanuit de AWBZ over te hevelen naar de gemeenten. (Archieffoto) © ANP

Overheveling van taken treft vooral zwakste gemeenten

Gemeenten met de grootste financiële problemen krijgen vanaf volgend jaar het meeste nieuwe werk te doen als het kabinet de jeugdzorg, de ouderenzorg en de jonggehandicaptenuitkering Wajong aan hen overdraagt. Nu al hebben de armste gemeenten met een buitensporig grote vraag naar zorg te maken.

 
Er wordt een homogene deken over Nederland gelegd, waardoor iedereen evenveel geld krijgt
Thea van der Veen

Die vraag gaat juist bij hen nog sterker stijgen dan gemiddeld, doordat hun bevolking bovengemiddeld is vergrijsd. De gemeenten vrezen in grote problemen te komen doordat zij hiervoor in hun ogen onvoldoende worden gecompenseerd.

Dit blijkt uit onderzoek van de Volkskrant in samenwerking met King, het Kwaliteitsinstituut Nederlandse gemeenten. Uit de berekeningen blijkt dat veel gemeentebesturen er rekening mee dienen te houden dat ze niet alle taken zullen kunnen vervullen die ze van het Rijk krijgen overgedragen.

Hoe groot het probleem exact is, weet niemand. Gemeenten hebben nog geen idee hoeveel zorg zij moeten gaan verlenen, hoe zwaar die zorg is, hoeveel geld die gaat kosten en hoeveel geld ze daarvoor straks krijgen van het kabinet.

King is de 'dataspecialist' van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Het instituut verzamelt gegevens over de nieuwe taken van gemeenten en probeert hun zo inzicht te geven in de te verwachten klus.

Nadelig voor armste gemeenten
In het onderzoek zijn gemeenten op drie aspecten vergeleken: het aantal inwoners dat gebruikmaakt van regelingen die het Rijk overdraagt; de mate van vergrijzing; en de financiële positie. Over de verdeling heeft het kabinet nog niet besloten. Wel is er een proefberekening gemaakt die voor de armste gemeenten erg nadelig uitpakt. 'Er wordt een homogene deken over Nederland gelegd, waardoor iedereen evenveel geld krijgt. Terwijl wij hier in Noordoost-Groningen met veel meer problemen te maken hebben dan andere gemeenten', aldus Thea van der Veen, wethouder financiën van Delfzijl.

 
Het kabinet legt het financiële risico bij de gemeenten
Jantine Kriens

Door de onduidelijkheid kunnen de nieuwe colleges van burgemeester en wethouders - die nu overal worden gevormd - nauwelijks anticiperen op wat er op hen afkomt. 'Het kabinet legt het financiële risico bij de gemeenten', vindt Jantine Kriens, voorzitter van de directieraad van de VNG. 'Gemeenten kunnen op grond hiervan onvoldoende garanties geven aan cliënten en zorgaanbieders. Het Rijk kan aan deze onzekerheid een eind maken door de korting niet toe te passen op de cliënten zolang die vallen onder het overgangsrecht.'

Volgens staatssecretaris Martin van Rijn van Volksgezondheid is van onduidelijkheid voor volgend jaar geen sprake. 'Gemeenten krijgen dan een budget gebaseerd op de cijfers van wat per gemeente nu uitgegeven wordt aan de AWBZ. Naar de verdeelsleutel voor de jaren daarna wordt nu onderzoek gedaan. Hierbij kijken we ook naar de gevolgen van bijvoorbeeld vergrijzing. Met de uitkomsten daarvan houden we rekening bij de verdeling van het geld. De bevindingen van King en de Volkskrant vind ik een waardevolle bijdrage voor een nieuw verdeelmodel.'

Weinig risico Randstad
De gemeenten voor wie de problemen zich zullen opstapelen - veel nieuwe taken erbij, vergrijzende bevolking en slechte financiële positie - liggen vooral in het noorden en oosten van Nederland en in Zeeuws-Vlaanderen en Zuid-Limburg. Het economisch motorblok van Nederland, de Randstad, loopt door de leeftijdsopbouw van de inwoners en door de schulden per gemeente relatief weinig risico door de nieuwe taken die ze van het Rijk krijgen.

Er zijn bijna vijftig gemeenten die financieel zeer zwak staan en verhoudingsgewijs juist veel taken krijgen overgedragen van het Rijk. De regelingen die naar gemeenten overgaan, drukken nu en in de toekomst meer op de gemeentelijke begroting naarmate de bevolking ouder is. Voor bijna dertig gemeenten pakt dat beroerd uit: ze zijn tegelijk sterk vergrijsd en zien veel meer op zich afkomen door de decentralisatie. Tien gemeenten vallen in beide categorieën.

Volgens de kabinetsplannen krijgen alle gemeenten volgend jaar drie grote, nieuwe taken. Het gaat om de zorg aan vooral hulpbehoevende ouderen. Daarnaast worden gemeenten verantwoordelijk voor de 'onderkant van de arbeidsmarkt' door de samenvoeging van de bijstand, de sociale werkplaatsen en de regeling voor jonggehandicapten. Ten slotte krijgen gemeenten alle vormen van jeugdzorg op hun bordje. De overdracht van de jeugdzorg aan gemeenten is al door het parlement goedgekeurd. Tweede en Eerste Kamer zijn nog bezig met de wetten die de andere nieuwe taken voor gemeenten regelen.

Vandaag in de Volkskrant: Randstad kan het hebben, Delfzijl is de pineut

Voor een landelijk overzicht van de druk op de sociale voorzieningen per gemeente, zie volkskrant.nl/gemeenten