Filmende scholieren manipuleren naar hartelust de waarheid

Om kritisch tv te leren kijken, mochten scholieren zelf een documentaire maken. Op een festival werden ze gepresenteerd.

‘Kinderen leren hun hele schooltijd lezen en werken aan tekstbegrip. Maar ze leren niet kritisch naar film te kijken, terwijl dat toch bij uitstek hun medium is’, zegt Lucas Westerbeek. Om die reden richtte hij samen met Mirna Ligthart, net als Westerbeek afkomstig van filmbedrijf Bromet en Dochters, stichting De Frisse Blik op, die kinderen dat kritische vermogen moet gaan bijbrengen.

Westerbeek weet waar hij het over heeft, hij stond zelf jaren voor de klas als leraar Nederlands. Het afgelopen schooljaar trok hij met Ligthart scholen langs om aan de hand van fragmenten te laten zien hoe je als kijker wordt bedonderd door middel van muziek, cameravoering, suggestieve vragen en montage. ‘Ik heb nu veel meer door wanneer iets fictie is en wanneer non-fictie’, zegt Nafmy (12) van basisschool De Rivieren. Ook kregen de kinderen les in camera- en microfoongebruik.

Vrijdagochtend zit de filmzaal van natuurmuseum Nemo in Amsterdam vol kinderen voor de afsluiting van het filmproject ‘Wat is waar’. In de vorm van een heus filmfestival, met awards voor het beste camerawerk, de beste interviews en de meest overtuigende film, presenteren twaalf klassen van basis- en middelbare scholen er hun eigen buurtdocumentaire. Objectiviteit is daarbij niet het hoogste doel, sterker nog: de kinderen zijn in groepjes van twee expres op pad gestuurd om een straat of plein juist in een positief of negatief daglicht te zetten. ‘Uiteindelijk heb je dus twee totaal verschillende filmpjes van dezelfde straat, en dan is de vraag: wat is waar’, zegt Westerbeek.

Het levert verrukkelijke observaties op. Close-ups van hondendrollen, straatvuil en graffiti. Beelden van een uitgestorven Koekoeksplein in Amsterdam-Noord met de voice-over: ‘U vindt het misschien leuk nu, maar in de avond is het hier de hel!’ Alles gefilmd vanaf de kinderschouder, zodat de geïnterviewde politieagent echt afsteekt tegen de lucht.

Het leukst zijn de filmpjes eigenlijk wanneer net zichtbaar wordt dat er is gemanipuleerd: een man die pas in beeld komt als hij zegt: ‘...wat ik wél heel vervelend vind’, of de vrouw die wordt afgekapt als ze vraagt: ‘staat-ie uit?’

Vijf van de zes genomineerde filmpjes zijn expres negatief over de straat, maar juist het enige positieve, dat van Amber Reuling (14) en Karlijn Bruggeman (14) uit klas 3-vwo van het Purmerendse Jan van Egmond Lyceum wint de publieksprijs. In hun schets van de Poelmanstraat wordt naar hartelust gemanipuleerd: kritische observaties van voorbijgangers worden onverstaanbaar versneld afgespeeld, de gesloten vraagstelling ligt er dik bovenop.

‘Alles wat negatief was, konden we er zo uitknippen’, zegt Amber. ‘Heerlijk om te doen.’

‘Ik ben door het project zeker kritischer gaan kijken naar tv’, zegt Karlijn. ‘Van tevoren wist ik niet dat er zo veel gemanipuleerd wordt, alleen al bij reclame. Ik vraag me nu veel vaker af of iets echt is of niet.’