Steun redt zorg van de ondergang

De inspecteur voor de gezondheidszorg die in oktober 2007 een bezoek brengt aan gehandicapteninstelling Zuidwester maakt zich grote zorgen over de financiële situatie....

De financiële problemen hebben de instelling begin dat jaar getroffen als een mokerslag. Zuidwester, dat zorg biedt aan ruim duizend gehandicapten in Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Brabant, blijkt opeens een verlies te hebben van ruim 14 miljoen euro. Oorzaak, aldus het jaarverslag: ‘De organisatie, de financiën, de aansturing en de bedrijfsvoering waren niet op orde.’

De centrale cliëntenraad blijkt lange tijd onjuist geïnformeerd. Voorzitter Aad van Vliet vertelt dat de raad de bestuurder en toezichthouders veelvuldig had aangesproken op het gebrek aan inzicht in de financiën. Die hadden steeds doen voorkomen alsof de organisatie gezond was. ‘We gingen af op de accountantsverklaring bij de jaarstukken.’

Zuidwester klopt aan bij de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), die halverwege 2008 besluit om 9,5 miljoen euro toe te kennen. De instelling voldoet aan de strenge voorwaarden voor steunverlening. Overname van de zorg door andere organisaties is onmogelijk. Er ligt een nieuw ondernemingsplan. Bestuur en Raad van Toezicht zijn vervangen door vertrouwenwekkend management. En de organisatie is in staat om eenderde van de aangevraagde steun zelf op te hoesten. Zo komt er alsnog geld binnen voor zorg die wel is geleverd maar waarvoor nooit een vergoeding is aangevraagd. Een betere planning van de personele inzet levert een miljoen euro op.

De staatssteun redt Zuidwester van de ondergang. Het is een missie die de NZa de afgelopen tien jaar bij nog eens 33 zorginstellingen uitvoerde. Het kostte bij elkaar ruim 73 miljoen euro, maar alle gesteunde ziekenhuizen, verpleeghuizen, verzorgingshuizen, organisaties voor geestelijke gezondheidszorg en thuiszorginstellingen bestaan nog – hoewel sommige zijn gefuseerd om te overleven.

De NZa beklemtoont dat de voorwaarden met opzet streng zijn ‘om de deur niet te wijd open te zetten’. De Zorgautoriteit wil niet al te kwistig omspringen met publiek geld. Steun voor de ziekenhuizen wordt betaald door de zorgverzekeraars en dus uiteindelijk door de premiebetalers. Hulp voor de overige instellingen komt uit het AWBZ-fonds, de pot met geld voor bijzondere ziektekosten.

Jaarlijks komen bij de NZa vier tot vijf verzoeken om steun binnen, waarvan er meestal een paar worden afgewezen. Dit jaar kregen Amsterdam Thuiszorg en zorgconcern Meavita een afwijzing. De continuïteit van de zorg was volgens de NZa niet in gevaar. Amsterdam Thuiszorg fuseerde daarop met drie andere zorginstellingen. Meavita, een fusie van grote zorginstellingen, werd weer opgesplitst om verder te kunnen.

De Zorgautoriteit beslist zelfstandig over de staatssteun. De minister of staatssecretaris kan hooguit vragen een besluit te heroverwegen. In tien jaar tijd werd één keer een beslissing teruggedraaid. Staatssecretaris Vliegenthart meende in 2001 dat thuiszorginstelling Vitras vanwege het belang voor de regio toch recht had op steun terwijl de NZa het verzoek had afgewezen.

Een vergelijkbare situatie zou zich deze maand kunnen voordoen, als de NZa zich buigt over het megaverzoek van de IJsselmeerziekenhuizen. Minister Klink van Volksgezondheid heeft al laten doorschemeren dat de balanssteun van 29,5 miljoen euro die het ziekenhuis heeft aangevraagd noodzakelijk is, omdat anders de continuïteit van de zorg in gevaar komt. Maar de NZa onderzoekt nog of het ziekenhuis aan de strenge voorwaarden voldoet. Het gaat wel om erg veel geld voor één instelling, zo klinkt het.

Net als bij de meeste andere zorginstellingen die steun aanvragen, heeft ook bij de IJsselmeerziekenhuizen het bestuur al het veld geruimd. De vakbonden lieten eerder doorschemeren dat ze willen proberen de bestuursvoorzitter aansprakelijk te stellen.

De jurisprudentie biedt daarvoor weinig houvast. Voormalig staatssecretaris Ross van Volksgezondheid stapte in 2005 naar de rechter om wanbeheer bij het Arnhemse verpleeghuis De Braamberg te verhalen op de oud-directeur en vier toezichthouders. Het verpleeghuis, onderdeel van de stichting Hestia, kreeg miljoenen aan staatssteun. Maar de rechtbank oordeelde dit voorjaar dat ernstig verwijtbaar handelen onvoldoende aannemelijk was gemaakt.

Gehandicapteninstelling De Bruggen spande in 2006 een zaak aan bij het Scheidsgerecht Gezondheidszorg tegen een ex-bestuurder die met onroerendgoedtransacties de organisatie schade zou hebben berokkend. Ook in die zaak volgde, om dezelfde reden, geen veroordeling.

Voormalig minister Hoogervorst besloot twee jaar geleden cliëntenraden meer macht te geven om bij falend beleid in te grijpen. Zij kregen het zogeheten enquêterecht waarmee ze bij de Ondernemingskamer van het Amsterdamse gerechtshof om een onderzoek kunnen vragen.

De centrale cliëntenraad van Zuidwester overwoog van dat recht gebruik te maken toen in de loop van 2007 de omvang van de financiële problematiek duidelijk werd, zegt voorzitter Van Vliet. Navraag bij de Ondernemingskamer leerde dat nog geen enkele cliëntenraad de raad was voorgegaan. Bovendien zou zelfs met de onderzoeksresultaten in de hand aansprakelijkheid zeer lastig zijn aan te tonen, begreep hij.

Directeur Yvonne van Gilse van de Landelijke Organisatie Cliëntenraden (LOC) constateert dat het enquêterecht zijn doel voorbijschiet. ‘Om een procedure in gang te zetten, heb je een advocaat nodig. Voor de kosten moet de cliëntenraad aankloppen bij de instelling waartegen het onderzoek is gericht. Als het verzoek om zo’n onderzoek niet-ontvankelijk wordt verklaard, zou de instelling bovendien de gemaakte kosten op de leden van de raad kunnen afwentelen. Dat schept een enorm dilemma.’

Om kosten te besparen, kunnen cliëntenraden bij een jurist van de LOC terecht, die uitzoekt of sprake is van wanbeleid en hoe kansrijk de procedure is. De afgelopen twee jaar deed de LOC voor drie cliëntenraden vooronderzoek. In twee gevallen zag de raad af van een rechtsgang. De derde zaak, in een verzorgingshuis, was volgens Van Gilse ‘absoluut kansrijk’. Maar toen de raad bij het bestuur over een gerechtelijk onderzoek begon, stapte het bestuur op. Dat was precies de bedoeling, zegt Van Gilse, en daarom volgden geen verdere stappen.

Wel vervelend, vindt Van Vliet van de cliëntenraad van Zuidwester, dat de oud-bestuurder van de gehandicapteninstelling een ontslagvergoeding van een half miljoen euro meekreeg. ‘Het verlies nam daardoor nog meer toe.’ De woordvoerster van Zuidwester wijst erop dat de ex-bestuurder twintig jaar voor de organisatie werkte en dat hij volgens de kantonrechtersformule recht had op dat bedrag. Het ministerie van Volksgezondheid en de zorgkantoren, die om advies waren gevraagd, gaven hun fiat.

Van Vliet zegt dat de huidige bestuurder open is over de financiën. De begroting is op orde, het personeel zet een tandje bij. ‘Er gloort weer licht aan het einde van de tunnel.’