FNV wordt komend voorjaar opgeheven. Herman Wijffels en Han Noten verkennen de mogelijkheden voor een nieuwe Nederlandse vakbond, waarbij wordt gestreefd naar een zo direct mogelijke betrokkenheid van leden bij de besluitvorming. De Nationale DenkTank gaat verder: zij stelt een systeem voor van democratisch gekozen cao-onderhandelaars, waarbij alle werknemers een stemrecht hebben.

Van 80 procent van de werknemers in Nederland zijn de arbeidsvoorwaarden geregeld in een cao. Echter, slechts 24 procent van de werknemers is lid van één van de vakbonden die de cao-onderhandelingen als enige voeren namens alle werknemers in een bedrijfstak. In de praktijk benadeelt dit vooral de jongeren die ondervertegenwoordigd zijn in de vakbonden. De Nationale DenkTank stelt een systeem voor van democratisch gekozen cao-onderhandelaars. Zo worden de belangen van alle werknemers beter afgewogen. Heikele en urgente problemen worden zo eerlijker en duurzamer opgelost dan in het huidige systeem.

Bedrijfstak-cao's leggen alle werknemers (en werkgevers) in een bedrijfstak bindende regels op. Maar zijn de vakbonden die deze cao's uitonderhandelen wel voldoende representatief om de belangen van al die werknemers te representeren? Nee, vinden wij. In veel bedrijfstakken is minder dan 20 procent van de werknemers lid van een vakbond. Bovendien zijn onder de vakbondsleden weinig jongeren (4 procent van de leden) en juist veel 65-plussers (14 procent van de leden). Het ziet ernaar uit dat dit niet zal veranderen: vakbonden vergrijzen sneller dan de Nederlandse bevolking (CBS, 10 oktober 2011).

Ook het percentage 40- tot 65-jarigen dat lid van een vakbond is in de afgelopen 10 jaar afgenomen van 40 naar 30 procent.
Dit gebrek aan representativiteit is terug te zien in cao's. In veel cao's staan maatregelen die ouderen moeten ontzien, zoals de vrijstelling van weekenddiensten en extra vrije dagen. Dit terwijl alleen van nacht- (en niet van weekend) diensten is aangetoond dat ze meer belastend voor ouderen zijn.

Discriminatie
Volgens de richtlijnen van de Commissie Gelijke Behandeling (CGB) komen de meeste van deze maatregelen neer op discriminatie op basis van leeftijd. In juni 2007 heeft de CGB geoordeeld dat generieke ontziemaatregelen geen deel uitmaken van een breder beleid en dus strijdig zijn met de wet. Ook de lasten van de ABP-VUT-regeling werden in disproportionele mate bij 45-minners gelegd. Deze voorbeelden illustreren de spanning tussen de rol van de vakbonden in cao-onderhandelingen (alle werknemers in een sector vertegenwoordigen) en de dagelijkse praktijk, waarin ze uitkomsten van cao-onderhandelingen alleen aan eigen achterban voorleggen. Dit heeft dus al geleid tot pure leeftijdsdiscriminatie.

Jongeren de dupe
De constatering dat jongeren de dupe worden van de afspraken die vakbonden maken, bijvoorbeeld rondom het pensioenakkoord, doen vakbonden veelal af met de opmerking dat jongeren weinig van zich laten horen en het dus wel eens zullen zijn met wat zij voor hen regelen.

Dat jongeren zich weinig mengen in deze discussies heeft echter andere redenen. Veel jonge werknemers zijn niet op de hoogte van wat vakbonden doen en realiseren zich niet hoe belangrijk zij voor hen kunnen zijn. Jonge werknemers die wel op de hoogte zijn, hebben moeite jongeren te organiseren, omdat deze veel minder dan oudere generaties 'ergens lid van worden'.

Democratisering
Vakbonden mogen er niet zomaar vanuit gaan dat zij namens alle werknemers het beste resultaat hebben uitonderhandeld. Wij zijn daarom voor democratisering van de cao-onderhandelingen. Alle werknemers in een bedrijfstak moeten kunnen kiezen wie hen vertegenwoordigen en welke onderhandelingsresultaten zij wensen. Het cao-onderhandelteam zal na de onderhandelingen met de werkgeversvertegenwoordigers een cao-voorstel voorleggen aan alle werknemers in de sector. Het stemproces zal via internet worden georganiseerd om het stemmen zo eenvoudig mogelijk te laten verlopen. Er is slechts één onderhandelteam met maar één belang: het zo goed mogelijk vertegenwoordigen van alle werknemers in de betreffende sector.

Er moet een onafhankelijke autoriteit komen die zowel een adviserende als ook een toezichthoudende rol vervult in dit proces.
De autoriteit houdt toezicht op het cao-systeem. Ze dient toe te zien op de financiering van een kenniscentrum en het cao-onderhandelteam en zal vragen en klachten van werknemers of werkgevers behandelen. Deze autoriteit wordt ondersteund door een cao-kenniscentrum dat beschikt over juridische en sectorspecifieke kennis. Kennis die in de loop van vele jaren is opgedaan door de huidige vakbonden kan hierin worden gedeeld. Op deze wijze waarborgt het kenniscentrum de continuïteit van het cao-systeem en ondersteunt zij het onderhandelteam. De cao-autoriteit adviseert ook de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid of een bedrijf voor dispensatie van een cao in aanmerking komt. Dit advies komt nu nog van vakbonden die een (financieel) belang hebben om negatief te adviseren.

Alle generaties
Het democratisch maken van cao-onderhandelingen zorgt voor een betere vertegenwoordiging van alle generaties aan de onderhandelingstafel. Daardoor worden de heikele punten van deze tijd op een meer evenwichtige manier geregeld en wordt niet de rekening van maatregelen bij één generatie neergelegd. Bovendien worden de onderhandelingsresultaten democratisch gelegitimeerd waardoor het draagvlak bij veel werknemers aanwezig zal zijn. Zo zal de solidariteit tussen generaties bewaard blijven, ook gunstig voor de zo gekoesterde 'arbeidsrust' in ons polderlandschap.


<sup>Ellen Gerretsen en Bram Eidhof zijn deelnemers Nationale DenkTank 2011.

Op 12 december 2011 presenteert de Nationale DenkTank haar bevindingen en oplossingen rondom het thema 'Het Werken van de Toekomst' in het Vredespaleis te Den Haag. Het eindrapport is te lezen op www.nationale-denktank.nl</sup>