Hoe de FNV ten onder ging

Het leek vooraf 'kansloos', maar ineens was er zaterdagavond een resultaat: de FNV gaat op in een nieuwe vakbond. Een reconstructie. 'Een vakbond hoeft niet meer voor iedere werknemer het aantal uurtjes te regelen.'

'Het pensioenakkoord had er met De Nieuwe Vakbeweging anders uitgezien dan het akkoord dat in juni door FNV-voorzitter Agnes Jongerius met werkgevers en kabinet is gesloten. In Den Haag waren er dan afspraken gemaakt waarin ruimte werd gelaten voor uitwerking per cao of bedrijf. Diversiteit wordt het machtsmiddel van de moderne vakbond.'

Dat zegt PvdA-senator Han Noten. Met 'medeverkenner' Herman Wijffels (oud Rabobank-topman en oud SER-voorzitter) zou hij de vertrouwenskwestie - tussen Agnes Jongerius en Bondgenoten-voorzitter Henk van der Kolk - moeten oplossen. Die opdracht was volgens de verkenners kansloos, en dan drukt Noten zich nog eufemistisch uit. 'Agnes blijft, en een aantal bonden stapt op. Agnes stapt op, en een aantal andere bonden stapt op.' Het einde van de FNV was nabij.

En ineens was er zaterdagavond het resultaat: de verkenners hebben de FNV zover gekregen dat negentien vakbonden een nieuwe vakorganisatie oprichten, om zichzelf daarna op te heffen.

Juist door voor 17 miljoen mensen alles tot op de laatste punt en komma juridisch te willen dichttimmeren, is de FNV verworden tot een onevenwichtige club, die al jaren niet meer in staat is een vernieuwende kracht te zijn. De oorzaak ligt bij de stemverhouding binnen de federatieraad van de FNV. Bondgenoten en Abvakabo - samen de meeste leden - hebben geen meerderheid van stemmen, want dan zou er sprake zijn van een dictaat van die twee. Dus werd in 1997 bij de oprichting van Bondgenoten (nu 460 duizend leden) een oplossing bedacht: ook de stem van kleinere bonden zoals Mooi (kappers, visagisten, met 10 duizend leden) telt zwaar.

Bondgenoten is nooit geworden wat de bedoeling was. De vakbond had moeten 'imploderen' tot een reeks van beroepsbonden. Hier ligt de basis voor de impasse waarin de FNV verkeerde en nog verkeert: de diversiteit ontbreekt. Weg is de sterke beweging, en dat op een moment dat de aard van het kapitalisme verandert.

Noten: 'Grote ondernemers, financiers... they lost control. En de nieuwe arbeider is baas over zijn eigen werk. Heeft een prestatiecontract. Doet aan Het Nieuwe Werken. Een vakbond hoeft niet meer voor iedere werknemer het aantal uurtjes te regelen.'

Bizar
De verkenners veroorzaken in november meteen irritatie bij de bonden: ze hebben geen haast. Er moet stilte komen. Zonder stilte kom je immers niet tot een gesprek. En als die gesprekken worden gevoerd, wordt het bizar, vat Noten samen. 'Ik kom zelf bij de vakbond vandaan. Na twintig jaar voel ik dezelfde onmacht bij de mensen die toen ook al zo betrokken waren.

'De schuldvraag blijkt alleen maar destructief en is daardoor niet te beantwoorden. Niemand wil de FNV laten klappen, en de volstrekte onmacht om een sprong naar vernieuwing te maken komt voort uit een onevenwichtige machtsstructuur. Dat ontroert me, doet me verdriet.'

De conclusie: niemand wil breken, maar dat gaat wel gebeuren. 'Dan is er maar één antwoord: een nieuwe bond die geen van de betrokkenen zelf kan vormgeven.

Puber
'Vergelijk het met een puber, of met Columbus. Het is een kwestie van loslaten. Columbus, die eerst geen steun krijgt van koningin Isabella en koning Ferdinand, gaat op weg naar India en ontdekt Amerika. De FNV als ouders, of als koningspaar: ze staan aan de wal, niet aan het roer, maar stel je voor wat ze gaan ontdekken.'

Het crisisberaad begint terwijl iedereen beseft: de FNV kan klappen. Vrijdagavond is er om los te komen: een borrel en een potje biljart in een café in het buurtschap Hoonhorst. Noten, burgemeester van Dalfsen, en Wijffels willen tonen hoe nieuwe collectiviteit eruit ziet, 'een vlijmscherp instrument'. Noten geeft voorbeelden uit zijn eigen gemeente: het buurtschap met 650 zielen wil breedband en richt een stichting op. Het volgende project: zonnecellen, want Hoonhorst wil CO2-neutraal zijn.

Dat is de eensgezindheid die ook de FNV moet laten zien, zegt Noten. En verder: 'Het gaat vanavond om ontmoeten, emoties, contact. We eten friet uit een schaal en stoofvlees.'

Zaterdagmorgen is er de Wijffels-methode: het kringgesprek in de Vechtzaal. De naam verwijst naar de rivier, althans, zo heeft hotel Mooirivier dat bedoeld. Het draait om onderzoek, elkaar bevragen. Daarna volgt een heuse vergadering aan een ronde tafel. Om half 5 is er unanieme overeenstemming over De Nieuwe Vakbeweging.

Kindje
Dan pas komt het conflict waarom het was begonnen, Agnes en Henk, aan de orde. Jongerius wil dat Jetta Klijnsma - met vetorecht - de leiding neemt, samen met iemand van buiten de FNV om het open karakter van de nieuwe bond te onderstrepen. Plus een paar onbelaste kwartiermakers. Jongerius zelf zal daar niet meer bij zijn. Van der Kolk weet dat ook hij niet terugkeert bij de nieuwe bond. Noten: 'Het is Agnes' kindje, maar ze mag het niet zelf baren.'

Nu moeten de bondsbesturen over hun schaduw heen stappen. Het besluit tot oprichting van De Nieuwe Vakvereniging moet daar worden genomen. Dat wordt spannend, realiseren Noten en Wijffels zich. Misschien treedt het CNV wel toe, en de Unie - de katholieke bond die uit het NKV stapte om niet in de FNV op te gaan - en gebeurt wat in 1976 bij de totstandkoming van de FNV niet lukte: de vorming van een brede vakbeweging.

Om in de beeldspraak van Columbus te blijven: kunnen er nog bonden overboord? Nee. Wie achterblijft, vernietigt de FNV. En dat wil niemand.