Rutte wil graag de regie naar zich toetrekken

VVD-leider Mark Rutte wil een ‘proeve van regeerakkoord’ schrijven. PvdA’er Wim Kok deed dat in 1994 ook. Toen leidde zijn financieel-economische ‘ontwerp’ tot het eerste paarse kabinet.

Waarom wil Rutte zo’n proeve schrijven?
Rutte zag twee formatiepogingen stranden: Paars-plus en een rechts minderheidskabinet. Hij wordt ongeduldig en heeft er weinig trek in om wekenlang over nog een variant te moeten onderhandelen. Door zelf een ‘ontwerp’ van een regeerakkoord te schrijven, neemt hij zelf de regie. Later kunnen andere partijen kijken of ze willen aansluiten.

Rutte had dit eigenlijk al willen doen na het stranden van Paars-plus. Dat was geen onlogische gedachte. Ruttes voorkeur was immers een kabinet met VVD, PVV en CDA, maar het was lang onmogelijk om het CDA en de PVV samen aan tafel te krijgen. Zijn tweede keus, een middenkabinet van VVD, CDA en PvdA, stuitte op bezwaren van PvdA-leider Job Cohen.

Waarom gebeurde het toen niet?
Rutte mocht niet aan de slag met zijn ‘proeve’, want Ruud Lubbers werd op 22 juli informateur. De voormalig CDA-premier onthulde dat koningin Beatrix het schrijven van een ontwerp een ‘waagstuk’ vond. Door Rutte al aan te wijzen als informateur, liep de winnaar van de verkiezingen het risico ‘te snel te verslijten’: bij falen zou meteen de kans op het premierschap voor de liberaal zijn verkeken.

Bovendien was na het mislukken van Paars-plus nog volstrekt onduidelijk met welke coalitie in het achterhoofd Rutte een dergelijk conceptakkoord moest schrijven: wilde hij ‘over rechts’ (met PVV en CDA) of ‘over het midden’ (met PvdA en CDA)?

Waarom zou het nu wel kunnen?
Inmiddels zijn óók de onderhandelingen over een rechts minderheidskabinet mislukt. Rutte weet dus als geen ander tot welke compromissen en concessies de meeste partijen bereid zijn. Hij heeft immers intensief onderhandeld met de PvdA, de PVV, het CDA, GroenLinks en D66.

Maar hij zal ook de principiële bezwaren van zijn eigen partij opnieuw moeten bezien. Toen Paars-plus mislukte, lag dat volgens de andere onderhandelaars aan vier ‘piketpalen’ van de VVD: de liberalen wilden per se 18 miljard euro bezuinigen in 2015 zonder lastenverzwaring, ze verklaarden de hypotheekrenteaftrek heilig, terwijl er een taboe lag op de kilometerheffing.

Rutte neemt een gok – het afbreukrisico is groot. De vraag is of de koningin – na de consultaties begin deze week met haar vaste adviseurs en met alle fractievoorzitters – Rutte nu alsnog zijn zin geeft. En of ze rekening houdt met de wens van PvdA'er Job Cohen. Hij wil zo’n concept samen met Rutte schrijven.

Is de ‘proeve van regeerakoord’ een unicum in een kabinetsformatie?
Nee. In augustus 1994 gaf de koningin deze opdracht aan minister van Financiën en PvdA-leider Wim Kok. Na een moeilijke informatieronde was Kok de enige die geen blokkade had opgeworpen tegen welke coalitie dan ook. Kok werd informateur en schreef zelfstandig de financiële en de sociaal-economische paragraaf van een regeerakkoord.

Kok legde zijn concept voor aan CDA, VVD, D66 en zijn eigen PvdA. Alle vier reageerden op hoofdlijnen positief. Uiteindelijk concludeerde hij dat PvdA, VVD en D66 het beste bij elkaar pasten. Het eerste paarse kabinet was een feit.

Anno 2010 ligt er trouwens al een andere proeve van regeerakkoord klaar. SP-leider Emile Roemer schreef op eigen initiatief een ‘Aftrap voor een centrum-linkse coalitie’ van PvdA, CDA, SP en GroenLinks (76 zetels). Een kabinet zonder de VVD dus, te leiden door Job Cohen. Maar het enthousiasme voor deze zogeheten ‘Roemer-variant’ is gering. De PvdA wil er alleen maar over praten als ook D66 zou meedoen en die partij ziet er niks in