CDA bepaalt of er een rechts kabinet komt

Half juni dreigde het CDA nog te scheuren. Naar de zin van veel CDA’ers sloot interim-fractieleider Maxime Verhagen toen niet duidelijk genoeg uit dat hij ooit zou gaan praten met Geert Wilders over een rechts kabinet.

De platste vaststelling is dat er zes weken verstreken zijn. Tijd is een cruciale factor in deze formatieperiode. De VVD stond nog begin juni lijnrecht tegenover de PvdA, en het CDA heeft zich hard afgezet tegen de PVV. De kiezers van de middenpartijen moesten de afgelopen weken wennen aan het vooruitzicht dat hun partij misschien toch moest gaan samenwerken met de vijand. Er was dus hoe dan ook tijd nodig. Tegelijk was de tijd beperkt, gezien de slechte economische situatie en de behoefte aan daden.

Niet ongunstig vanuit het perspectief van de onderhandelaars is dat Nederland inmiddels diep in de zomervakantie zit. Er valt nauwelijks een vergadering te beleggen waarin bijvoorbeeld CDA-leden het eens kunnen worden over een stevige tekst om de partijleiding tot de orde te roepen. Het maatschappelijk middenveld en allerlei belangenorganisaties draaien op halve kracht of hebben de deuren gesloten.

Neergeslagen

Maar de spelers zelf hebben ook veel gedaan om de gemoederen tot bedaren te brengen. Half juni werd een dreigende opstand vooral neergeslagen door interim partijvoorzitter Henk Bleker. Die zegde ongeruste CDA-leden toe dat er zonder hen niks onomkeerbaars zou gebeuren. Wát interim-fractievoorzitter Maxime Verhagen ook zou bekokstoven, voordat het definitief wordt, mogen eerst de leden er op een speciaal congres nog hun zegje over doen.

Dat haalde toen al veel stoom van de ketel. Verhagens volharding in de weigering om te praten met Wilders en Rutte deed de rest.

Na het mislukken van Paars-plus (de coalitie van VVD met PvdA, D66 en GroenLinks) kwam de bal opnieuw bij Verhagen te liggen. Die maakte toen een flink nummer van enkele principiële voorwaarden vooraf. Wilders moest eerst maar eens aanstootgevende programmapunten zoals een belasting op hoofddoekjes (de ‘kopvoddentaks’), een verbod op de Koran en allerlei andere zaken die in strijd waren met de vrijheid van geloof, inslikken. Verhagen wilde op die gebieden garanties, nog vóórdat hij aan tafel ging. Die pleidooien werden in de achterban met applaus begroet.

Laatste serieuze verzet

De verschijning van Lubbers als informateur brak het laatste serieuze verzet binnen het CDA. Dat het uitgerekend Lubbers en koningin Beatrix waren, die uiteindelijk expliciet het beroep op Verhagen deden om aan te schuiven, trok ook hardnekkige twijfelaars over de streep. Lubbers heeft nooit zijn aversie jegens Wilders onder stoelen of banken gestoken. Ook van Beatrix wordt algemeen aangenomen dat zij stevige weerzin koestert tegen de PVV-leider.

Dat juist die twee Verhagen vroegen om aan te schuiven, vormde voldoende legitimatie voor die laatste om daarop in te gaan. Bovendien had Lubbers nóg een garantie ingebouwd: hijzelf zou er niet bij zitten, het waren geen onderhandelingen maar ‘informele gesprekken’. En alsof dát nog niet genoeg verzachting was, kwam ook nog eens het scenario van een minderheidskabinet op de proppen, waarin het CDA nooit echt samen met de PVV in een coalitie zou belanden.

Informeel praten op zeer dringend verzoek uit ongeveer de meest onverdachte hoek over de mogelijkheid om eventuéél verder te praten over iets wat mógelijk helemaal geen echte samenwerking zou worden; wie kon daar nog echt fel op tegen zijn?

De afgelopen week verschenen her en der nog wat ingezonden brieven en een enkel raadslid uitte nog wel wat bedenkingen, maar inderdaad: het echte vuur lijkt er even uit bij de Wildershaters in de CDA-achterban.

Uiterst behoedzaam

Toch blijft Verhagen tot het laatst uiterst behoedzaam. In zijn eigen fractie zitten zeker vier, vijf sceptici die ernstige bedenkingen hebben tegen iedere vorm van samenwerking met de PVV. Niet voor niets duurde de fractievergadering van vrijdagmiddag daar ruim een uur langer dan bij de VVD en de PVV.

De worsteling is voor Verhagen nog niet ten einde. Volgens de gezamenlijke verklaring van vrijdagavond ‘accepteert’ het CDA de meningen van de PVV, dus ook die over de islam, een Koranverbod en een ‘kopvoddentaks’; zaken waarvan Verhagen toch eigenlijk had beloofd dat die van tafel moesten zijn vóór hij bij onderhandelingen zou aanschuiven.

Accepteren is al minder dan respecteren. Maar interessant wordt of de CDA-achterban die ‘acceptatie’ ook zal kunnen opbrengen.