Hoe komt een rechts regeerakkoord tot stand: vijf vragen

Wie heeft baat bij een minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV?

Voor de PVV is dat een comfortabeler positie dan ‘volwaardige’ kabinetsdeelname. De fractie van Geert Wilders is bij de verkiezingen van 9 juni stormachtig gegroeid van 9 naar 24 zetels. Het is een ploeg met vrijwel allemaal politieke nieuwkomers. De PVV heeft anders dan de gevestigde partijen geen groot ledenbestand om bewindslieden uit te rekruteren.

Minstens zo belangrijk: gedogen geeft Wilders de kans een aantal belangrijke dossiers – rond integratie, asiel, immigratie en veiligheid – een stringent beleid af te dwingen; tegelijk kan hij oppositie blijven voeren. Hij mag zelfs blijven pleiten voor een ‘kopvoddentaks’. ‘Wij mogen alles blijven zeggen’, zei Wilders vrijdagavond.

Voor het CDA heeft de gedoogvariant om andere redenen voordelen. Een belangrijk deel van de christen-democratische achterban heeft op z’n minst reserves bij regeren met de PVV. Wilders wilde toch niet de garanties aan het CDA geven voor de ‘rechtsstaat’, zoals het CDA eigenlijk van hem had geëist. ‘Zonder die verschillen over die rechtsstaat hadden we onderhandeld over een meerderheidskabinet’, aldus CDA-fractieleider Maxime Verhagen.

‘De scheidslijn zit hem in het karakteriseren van de islam als óf religie óf (politieke) ideologie’, aldus de gemeenschappelijke verklaring van de drie partijen.

‘Politieke samenwerking’, zoals Lubbers de gedoogvariant noemt, gaat minder ver dan samen regeren. CDA-ministers komen niet met PVV-ministers op het bordes van de koningin Beatrix te staan.

Neemt de VVD geen groot risico met een gedoogvariant?

Voor de VVD was het riskant om een kabinet te vormen zonder de PVV als regeringspartner. In de peilingen sinds de verkiezingen, toen er werd onderhandeld over Paars-plus, verloor de VVD en won de PVV. De partij van ex-VVD’er Wilders is immers de grote concurrent op rechts.

Maar het is voor de liberalen ook electoraal riskant om de PVV een vrije rol te geven in een minderheidskabinet. Het gevaar is dat Wilders de successen van een gedoogkabinet onder leiding van VVD-leider Mark Rutte claimt, maar tegelijk afstand neemt van impopulaire maatregelen.

Wilders wuift dat weg: ‘We tekenen ook voor lastige ombuigingen’, zei hij gisteravond. ‘Wij dragen wel degelijk verantwoordelijkheid.’

Hoe komt het rechtse regeerakkoord tot stand?

Er wordt vanaf volgende week onderhandeld over een regeerakkoord tussen de VVD en het CDA. Dat zal op onderdelen worden gesteund door de PVV. VVD en CDA kunnen immers niet met slechts 52 Kamerzetels alles ‘dichttimmeren’.

Naast het regeerakkoord komt er een apart gedoogakkoord. Ook dat moet nog worden gemaakt. In dat gedoogakkoord komen wensen te staan van de PVV, die door CDA en VVD moeten worden gehonoreerd. Het gaat dan onder meer over harde afspraken over immigratie, integratie en asiel.

Wel zal Wilders instemmen met de ingrijpende bezuinigen die voortkomen uit de verkiezingsprogramma’s van VVD en CDA.

Blijft Ruud Lubbers informateur?

Dat was vrijdagavond nog niet duidelijk. Hij had van koningin Beatrix de opdracht gekregen te zoeken naar een ‘parlementair meerderheidskabinet’. De gedoogvariant die nu is gekozen, valt daar dus buiten. Vandaar dat hij de afgelopen week ook niet deelnam aan de gesprekken.

Wat als de poging voor een rechts gedoogkabinet strandt?

Dat is ook mogelijk, net zoals de poging voor Paars-plus na veertien dagen strandde. Als er geen rechts minderheidskabinet komt, resteert nog één meerderheidscoalitie onder leiding van de VVD die nog niet serieus is onderzocht: het middenkabinet van VVD, PvdA en CDA.

Tot nu toe heeft Job Cohen (PvdA) zich tegen deze variant verzet. Maar als een rechts minderheidskabinet mocht mislukken, zal er druk op Cohen worden uitgeoefend om er alsnog over te komen praten, al was het maar ‘in het landsbelang’.

Ook Paars-plus is niet definitief van de baan. De vier partijen konden het weliswaar niet eens worden op belangrijke punten (bezuinigingen, woningmarkt en de kilometerheffing), ze zijn evenmin met slaande deuren uiteengegaan.

Pas helemaal aan het eind kan nog de ‘Roemervariant’ aan bod komen, vurig bepleit door SP-leider Emile Roemer. Hij wil een kabinet van PvdA, CDA, SP en GroenLinks met Cohen als premier.

Die linkse variant staat echter haaks op de ‘ruk naar rechts’ die de verkiezingsuitslag heeft laten zien: de grootste partij (VVD) en de grootste winnaar (PVV) belanden dan in de oppositie.