Patroon van de Beemster is nog zichtbaar in Manhattan

Het patroon van sloten en wegen in de Noord-Hollandse droogmakerij de Beemster lijkt saai: kaarsrechte, loodrecht op elkaar staande lijnen....

Van onze verslaggever

Marc van den Broek

AMSTERDAM

Eind 1999 neemt een commissie het besluit om de polder op de lijst te plaatsen. 'We rekenen erop dat het lukt', zegt M. Smit, medewerker Monumentenzorg van de gemeente Beemster. Eerder zijn de molens bij Kinderdijk, het eiland Schokland en de Stelling van Amsterdam op de lijst beland.

De verkaveling van de Beemster is niet zomaar een verkaveling. Daarover is, aan het begin van de zeventiende eeuw, goed nagedacht. De hoofdvaarten met daarnaast de wegen lopen noordzuid of oostwest lijnrecht door de polder en leggen een grid van vierkanten over het land. De vaarten liggen ongeveer twee kilometer uit elkaar. Elk vierkant is door rechte sloten in vier gelijke delen verdeeld. Die zijn door kleine kavelsloten in vijf langwerpige percelen verdeeld.

Deze maat is goed bevallen, zegt G. Pielage van het waterschap de Waterlanden. 'De verkaveling van de Beemster heeft model gestaan voor de inrichting van meer polders. Op weinig plaatsen is het patroon zo fraai bewaard gebleven als hier.'

In de toelichting op de nominatie van de Beemster als werelderfgoed staat een lijst met projecten die op de Beemster zijn terug te voeren, zoals polders en droogmakerijen, tot de Noordoostpolder toe. Ook in het buitenland zijn voorbeelden te vinden, zoals de Pontijnse moerassen bij Rome en het Holland District in Engeland.

Een medewerker van het Betje Wolffmuseum in Middenbeemster beaamt dat het stratenpatroon van Manhattan is afgeleid van de verkaveling in de Beemster. Wat tijd betreft zou het kunnen. De Beemster is in 1612 drooggevallen en daarna ingericht. De eerste Hollandse kolonialisten kwamen in 1625 in de buurt van Manhattan aan.

Wie een kaart van de Beemster naast die van Manhattan legt, ziet overeenkomsten. Second en Eighth Avenue liggen bijvoorbeeld ongeveer twee kilometer uit elkaar, en daartussen lijkt het stratenpatroon op het patroon van sloten in de Beemster.

'Een interessante gedachte', zegt P. van Dun van de Rijksdienst Monumentenzorg, die de plaatsing op de werelderfgoedlijst begeleidt. 'Maar in de officiële papieren ben ik de relatie tussen Manhattan en de Beemster nergens tegengekomen.'

Uiteraard is het rechthoekige stratenpatroon niet in de Beemster uitgevonden. Het gaat terug tot de klassieke oudheid. In de Noord-Hollandse droogmakerij is het voor het eerst sinds de Middeleeuwen toegepast om een stuk land in te richten.

De Beemster is meer dan alleen een rechthoekig patroon van sloten en wegen, dat mogelijk op veel plaatsen in de wereld navolging heeft gekregen. De boerderijen en gebouwen op de kruispunten zijn ook de moeite waard. De droogmakerij is destijds ingericht met geld dat was verdiend door Amsterdamse kooplui in de VOC, en die zetten een aardig optrekje neer.

Veel van de boerderijen zijn zo goed als onveranderd gebleven. De gemeente (achtduizend inwoners) heeft bijna honderd monumenten binnen de grenzen. Die worden gekoesterd, net als het bijzondere patroon. 'Alle nieuwe wegen die in de polder worden aangelegd, lopen evenwijdig aan de bestaande', zegt Smit van de gemeente Beemster.

Dat geldt zelfs voor de in de jaren zeventig aangelegde snelweg tussen Hoorn en Zaanstad. Ook de dorpsuitbreiding van Middenbeemster geschiedt volgens het rechte patroon. Diagonale straten zijn taboe, zegt Smit. Plaatsing op de lijst zal niet veel veranderen aan het beleid van de gemeente. 'We zijn al zorgvuldig.'

Dat vindt W. Liefting uit Westbeemster niet. Zij voert actie tegen het dempen van sloten in de polder. Dat dempen gebeurt volgens haar steeds vaker. Boeren hebben last van de sloten, omdat ze langs de oevers in een strook van twee meter geen bestrijdingsmiddelen mogen spuiten.

Liefting: 'De sloten horen bij de Beemster. Het is zonde als ze verdwijnen, zeker nu de polder op de werelderfgoedlijst komt.'

Een woordvoerder van het waterschap bevestigt dat er de laatste jaren meer wordt gedempt, maar volgens hem valt de schade in het oorspronkelijke patroon mee. Er worden volgens hem alleen sloten gedempt die ver na de droogmaking zijn gegraven.

De zegsman: 'Je kunt zeggen dat de polder in de originele staat wordt hersteld door de slootjes te dempen.'