De onderbuik van de globalisering

In de film Exporting Harm oogt de Chinese regio Guiyu alsof de apocalyps er zich heeft voltrokken. Kapotgeslagen monitors liggen langs de wegen....

De film is gemaakt door het actiecomité Basel Action Network, dat zo het dumpen van elektronisch afval wil aanklagen. In Guiyu verdienen naar schatting 100 duizend Chinezen in werkplaatsen ongeveer 1 euro per dag met de recycling van elektronisch afval. Door de vervuiling lijden veel mensen aan huid- en longziekten, zegt een naamloze inwoner in de film. Over de rivier ligt een zwart waas van de zuren die erin zijn geloosd. Het water bevat 2.400 keer zo veel lood als de Wereldgezondheidsorganisatie toelaatbaar vindt, aldus de film.

Elektronisch afval, ofwel e-afval, is de snelst groeiende afvalstroom in de geïndustrialiseerde wereld, volgens het Environment Programme van de VN. Dat schat dat wereldwijd 20 tot 50 miljoen ton e-afval per jaar wordt geproduceerd. Hoewel het dumpen vaak illegaal is, belandt een groot deel van deze afgedankte apparatuur in ontwikkelingslanden als China.

‘Het dumpen van e-afval is de onderbuik van globalisering’, zegt Jim Puckett, directeur van het Basel Action Network (BAN) in Seattle, dat de film Exporting Harm maakte. BAN ziet erop toe dat de Conventie van Basel wordt nageleefd. Het verwerken van e-afval kan milieu- en gezondheidsproblemen veroorzaken, doordat elektronica giftige stoffen bevat.

Lood uit computermonitors kan het zenuwsysteem beschadigen. Hetzelfde geldt voor kwik in flatscreenmonitors. Cadmium, berylliumstof en brandwerende chemicaliën kunnen tot kanker en longziekten leiden. Puckett: ‘Computerapparatuur is alleen schoon als het op je bureau staat.’

Omdat Amerika als enige van de rijke industrielanden de Conventie van Basel niet heeft geratificeerd, kent het geen algeheel verbod op de export van e-afval naar ontwikkelingslanden. Het bezwaar is een amendement waarover de Basel-landen volgend jaar stemmen. Komt de wijziging erdoor, dan wordt export van gevaarlijk afval naar ontwikkelingslanden compleet verboden.

‘Wij steunen dat amendement niet’, zegt Roxanne Smith van het Environmental Protection Agency (EPA), het Amerikaanse ministerie van Milieuzaken. E-afval verschilt volgens haar van veel andere soorten gevaarlijk afval ‘doordat het componenten bevat die vaak kunnen worden hergebruikt’. Export van e-afval voor andere doeleinden dan recycling noemt Smith ‘zeer onwaarschijnlijk’.

Door deze opvatting is Amerika ‘de ergste dumper’, meent Puckett. Gebaseerd op cijfers van recyclers schat BAN dat 50 tot 80 procent van de apparatuur die naar een Amerikaanse ‘recycler’ wordt gebracht, naar plaatsen als Guiyu gaat. ‘EPA weet dat China de import van e-afval verbiedt, maar doet niets om de transporten tegen te houden’, zegt Puckett.

Exporteurs zijn er zelf verantwoordelijk voor dat ze de wetten in andere landen kennen, zegt Smith van het EPA. Ook aan Chinese zijde ondervinden Amerikaanse exporteurs weinig obstakels, want daar ontbreekt structurele controle. ‘Er wordt gesmokkeld en omgekocht’, zei Mark Dallura van het recyclingbedrijf Chase Electronics in Pennsylvania in 2002 op een conferentie. In het boek High Tech Trash beschrijft hij hoe soms rollen biljetten van honderd dollar in apparatuur worden geplakt.

Evenals veel andere exporteurs reageert Chase Electronics niet op interviewverzoeken. Marc Azous, eigenaar van Iron Industries in Bothell, Washington, is de enige die wil praten. Recyclers zijn tegen de Conventie van Basel, zegt hij. Waarom zou Amerika toestemming moeten vragen voor elke vracht gevaarlijk afval?, vraagt Azous.

Vanwege de hoge kosten voor recycling en dumpen in de VS is het winstgevender het afval naar het buitenland te vervoeren, zegt hij. Hoge tarieven zijn volgens hem ook de oorzaak dat gemeenten hem vragen gebruikte elektronica op te halen.

Iron Industries koopt ‘alles’ op en exporteert de materialen naar Maleisië en Hong Kong voor recycling, zegt Azous. Dat is legaal, volgens hem, maar volgens een overeenkomst tussen Amerika en Maleisië mag Amerika geen gevaarlijk afval naar dat land exporteren. En de overheid in Hong Kong verbood vorig jaar de import van vrijwel alle e-afval, vanwege de ‘ernstige milieu- en gezondheidsproblemen’ die het veroorzaakt. Azous wil daarop niet reageren.

Omdat de wet in Hong Kong voor 2006 vaag was, is het eiland een veelgebruikte omweg naar China geworden. In Europa zijn eveneens veel exporteurs – vaak Chinese – die e-afval ‘naar een adres vierhoog-achter in Hong Kong sturen’, zegt Niekol Dols van het Europese Impel-TFS-netwerk, waarin EU-lidstaten samenwerken om de illegale export van e-afval te bestrijden. ‘Die ladingen worden van Hong Kong direct doorgestuurd naar onder meer China, op vissersboten die ’s nachts varen.’

Hoewel Europa de export van e-afval verbiedt, vond het Impel-TFS-netwerk, dat van 2004 tot 2006 ladingen afval inspecteerde, dat uit onder meer Nederland geregeld e-afval wordt geëxporteerd. Europese landen dumpen hun e-afval in Azië en Afrika en in mindere mate in Oost-Europa.

Volgens Dols kan het Europese exportverbod makkelijk worden omzeild door port hopping: de vracht wordt binnen de EU vervoerd totdat een haven is gevonden waar weinig wordt gecontroleerd. Uit rapporten van de Europese Commissie blijkt dat met name Italië, Griekenland en Frankrijk de milieuwetten slecht uitvoeren. Een rapport uit 2006 rept van ‘systematische problemen’. ‘We noemen het mediterrane handhaving’, zegt Joachim Wuttke, sectiehoofd van het Duitse ministerie van milieu.

Illegale export van e-afval uit Europa is ook mogelijk doordat er een gat in de wetgeving zit: elektronica mag worden uitgevoerd als het nog werkt, terwijl niet in alle lidstaten een verplichting bestaat dat te testen. In Nederland bestaat die verplichting wel.

Toen BAN-directeur Puckett in 2005 een onderzoek deed in Lagos, Nigeria, bleek driekwart van de ‘voor hergebruik’ ingevoerde apparatuur onbruikbaar te zijn. ‘Deze spullen werden verbrand of belandden in onbeschermde afvalhopen’, zegt hij.

Vanaf juli gaat de EU illegale export van e-afval harder aanpakken. Elke lidstaat moet dan wettelijk een instantie hebben die vrachten controleert en daarover rapporteert. Op de overtreding van milieuwetten komen in Europees verband zwaardere straffen te staan.

De nieuwe regelgeving is een aanvulling op twee bestaande EU-richtlijnen. Sinds 2005 moet een fabrikant de materialen in een product onthullen aan de recycler. Sinds 2006 zijn bepaalde giftige stoffen in elektronica verboden.

Hierdoor zullen de Amerikanen uiteindelijk hun e-afval wel moeten beperken, meent Elizabeth Grossman, auteur van High Tech Trash. ‘Als Amerikaanse bedrijven voor de Europese markt minder giftige producten moeten maken, maken ze voor de Amerikaanse markt geen andere.’ Hewlett-Packard en Dell gebruiken al ‘gezondere’ materialen, zoals deze ondernemingen ook hun eigen producten recyclen. Enkele Amerikaanse staten verplichten bedrijven daar sinds kort toe, wegens gebrek aan federale actie tegen e-afval.

In Europa is daarentegen een kink in de kabel gekomen: het Impel-netwerk, dat jaarlijks 400 duizend euro van de Europese Commissie kreeg, heeft dit jaar een minimaal projectbudget. Na een jaar delibereren is nog altijd niet beslist uit welke pot de rest van de financiering moet komen.