Russische druk maakt gas vloeibaar

Op het uiterste puntje van de Maasvlakte, in de schaduw van zes windmolens, gooien twee vissers op een klein zandstrand een hengel uit....

Twee sleephopperzuigers van de Rotterdamse Haven zijn al zand voor de kade aan het opspuiten. ‘De schepen voor vloeibaar gas hoeven straks niet de Rotterdamse haven in te varen. Het is bij de eerste afslag direct rechtsaf’, zegt managing directeur Ulco Vermeulen van Gate Terminal, terwijl de watertaxi door de grijze golven van de Nieuwe Waterweg beukt.

Gate Terminal is een van de vier partijen die in Nederland een terminal voor vloeibaar gas willen bouwen. De terminal staat symbool voor een revolutie die gaande is in de Europese energiewereld. Nu nog komt het gas voornamelijk uit Nederlandse gasvelden of per pijpleiding uit Rusland. Maar een terminal maakt het voortaan ook mogelijk gas overal ter wereld vandaan te halen. Een schip heeft als groot voordeel dat het – indien nodig – elk moment zijn koers kan verleggen en kan aanmeren op de plek waar de vraag naar gas het grootst is. Het normale aardgas hoeft alleen via een ingenieus proces te worden afgekoeld ( tot –162 graden), zodat het sterk gekrompen per schip kan worden vervoerd.

De laatste twee jaar wint vloeibaar gas in Europa snel aan populariteit. Nadat de Russische president Poetin begin 2006 de gaskraan naar de Oekraïne liet dichtdraaien, rees twijfel over de betrouwbare levering van gas. Landen zijn naarstig op zoek naar alternatieven voor hun energievoorziening. Naast energiebesparing, meer duurzame elektriciteit en de opleving van kernenergie is de aanvoer van vloeibaar gas per schip een ideale methode om minder afhankelijk te zijn van Rusland. Uit landen met grote gasreserves, zoals Nigeria, Qatar of zelfs Australië, kan het gas met een schip worden opgehaald.

Langs de Europese kusten van Spanje, Frankrijk, België en Groot-Brittannië, waar al enkele terminals stonden, verrijzen nieuwe aanlegstijgers voor de grote schepen. Nederland is een van de weinige kustlanden waar vloeibaar gas, ook liquefied natural gas (lng) genoemd, nog niet bestaat Maar daar komt verandering in. Vier bedrijven hebben plannen voor de bouw van een nieuwe terminal.

Het is de vraag of alle vier de projecten met vloeibaar gas doorgang zullen vinden. ‘Er is waarschijnlijk geen ruimte voor meer dan twee terminals’, zegt commercieel manager Floris van Gulik van 4Gas, een van de partijen die een terminal willen bouwen. Vermeulen van Gate Terminal, een joint venture van Gasunie en Vopak, noemt vier terminals ‘iets te veel van het goede’.

De bouwers van lng-terminals zeggen dat de angst voor de Russen niet de enige reden is waarom vloeibaar gas aan populariteit wint. Het gaat ook om geld. ‘De kostprijs van het vervoer van vloeibaar gas per schip gaat al jaren gestaag omlaag’, zegt Vermeulen. De boten worden groter, zodat de gemiddelde kosten per kubieke meter dalen. Een pijplijn, waarmee een lng-schip concurreert, profiteert niet van schaalvoordelen; een pijplijn wordt immers niet dikker.’

Tot voor kort was lng alleen betaalbaar als er lange afstanden naar bijvoorbeeld een eiland als Japan moesten worden afgelegd. Maar inmiddels gaat een schip ook over kortere afstanden de concurrentie met gas uit een pijplijn aan.

Dat Nederland nu ook zwicht voor vloeibaar gas, heeft te maken met de krimpende gasvelden op de Noordzee. ‘Terwijl de gasvraag stijgt, daalt het aanbod’, zegt Vermeulen van Gate Terminal. Aangezien deze kleine gasvelden al enkele jaren minder gas opleveren, moet de gasbel bij Slochteren sneller worden leeggepompt. Om deze Groningse gasvoorraad nog enigszins te sparen, wil de Nederlandse overheid meer gas importeren. Uit Rusland en Noorwegen, maar ook per schip uit andere gaslanden.

Daar komt bij dat de bouwers van lng-installaties niet alleen de Nederlandse markt, maar vooral de Noord-West-Europese markt (lees: Duitsland) voor ogen hebben. Zij moeten voor de vestigingsplaats voor hun lng-fabriek kiezen tussen de havens van Zeebrugge, Rotterdam, de Eemshaven en de Duitse Wilhelmshaven.

De ruime ervaring van de Rotterdamse haven met de aanvoer van gevaarlijke stoffen en olieproducten is een belangrijke reden te kiezen voor de Rotterdamse haven, zegt commercieel manager Floris van Gulik van 4Gas. ‘Daar komt bij dat industriële afnemers om de hoek zitten en er een goede gasverbinding ligt.’

De komst van lng-terminals naar Nederland past in de strategie van de overheid om een rol te blijven spelen bij de handel in gas. Als de gasvelden in de Noordzee en in Groningen zijn uitgeput, wil Nederland een knooppunt blijven in gashandel; een voornemen dat door beleidsmakers Gasrotonde is gedoopt. Dankzij de lege gasvelden – waar nieuw gas kan worden opgeslagen – en het netwerk van pijpleidingen, heeft Nederland al een sterke uitgangspositie. Door nieuwe pijpleidingverbindingen naar bijvoorbeeld Groot-Brittannië en wellicht ook Noorwegen, maar ook met lng-terminals, valt deze positie te versterken.

Gasunie, dat de pijpleidingen in Nederland beheert, heeft daarom een extra reden een terminal te bouwen, zegt Vermeulen, die vanuit Gasunie bij Gate Terminal is gedetacheerd. ‘Gasunie heeft de taak om van Nederland de Gasrotonde van Noord-West-Europa te maken. Daar helpt een lng-terminal ook bij. Een terminal is positief voor de voorzieningszekerheid van Nederland, maar creëert ook extra business voor onze “tolwegen”; de gaspijpleidingen. De Nederlandse positie als aardgasland wordt daardoor versterkt.’

De nieuwe terminal zal niet de eerste installatie in Nederland zijn waar vloeibaar gas is opgeslagen, zegt Vermeulen terwijl de watertaxi dieper de Rotterdamse haven invaart. ‘Als ik hoor dat vloeibaar gas nieuw is voor Nederland, zeg ik ho, ho, wacht eens even. Wij hebben al lang zo’n installatie staan, die bijna niemand kent. We hoeven er in feite alleen een pier aan te bouwen.’

Aan een zijtak van de Nieuwe Waterweg, ingebouwd tussen de containerterminals van Maersk, staan twee door de zeewind verweerde opslagtanks. Al dertig jaar is dit een opslagplek voor vloeibaar gas. De installatie wordt alleen gebruikt als tijdens koude winterdagen extra gas nodig is. Voor noodgevallen heeft Gasunie dan voor drie ijskoude dagen lang gas achter de hand.

‘Twee à drie keer per jaar pompen wij tienduizend kubieke meter gas per uur uit deze installatie in het leidingnet’, zegt beheerder Jan Woltjer van Gasunie. Met zes computers, een bord met rode en groene lichtjes en enkele medewerkers, houdt Woltjer de gastanks en leidingen in de gaten.

‘Begin januari moesten we de installatie nog in gereedheid brengen. Binnen acht uur moeten we dan “koud staan”, klaar om uit te zenden. Uiteindelijk zette de vorst niet door.’

Een kopie van deze installatie, maar dan veel groter, moet enkele kilometers zeewaarts verrijzen. Voor de aanlegstijger waar de bolvormige schepen kunnen aanmeren, is Vopak nodig, zegt Vermeulen. ‘Gasunie heeft kennis van gastransport en gasopslag. Vopak heeft in de wereld het meeste verstand van de wal en de waterkant.’

Zowel Vermeulen van Gate Terminal als Van Gulik van 4Gas hebben het volste vertrouwen dat hun terminal rond 2010 in bedrijf is. ‘Als eerste bedrijf hadden we een milieuvergunning’, zegt Van Gulik. Voordat een bouwbeslissing definitief wordt, moeten drie blokkades worden genomen, stelt Vermeulen. ‘Heb je een goede locatie, zijn de vergunningen rond en heb je een bouwer voor de installatie? Op deze drie onderdelen liggen we goed op schema.’ Ook Bij 4Gas en Essent, dat in de Eemshaven wil bouwen, zijn dezelfde geluiden op te vangen.

Maar de allerbelangrijkste voorwaarde voordat de terminals er komen, is het aantrekken van klanten. Zonder klanten blijven de gasterminals leeg en valt de economische bodem weg onder de mega-investering. Gate Terminal heeft al afspraken met enkele klanten, waaronder het Duitse energiebedrijf RWE en het Franse EdF. 4Gas heeft al ruim vijf gegadigden, maar wil geen namen noemen.

Het vinden van afnemers van gas is ook niet zo’n probleem, zegt Van Gulik. Het grote probleem zit hem in de aanvoer ervan. Er zijn maar weinig plekken van waaruit schepen gevuld met gas naar de westerse markten vertrekken. In Algerije, Maleisië en Egypte proberen energiemaatschappijen zo snel mogelijk installaties voor vloeibaar gas uit de grond te stampen, maar zij kunnen de snel groeiende vraag uit Europa, maar ook uit de VS en Japan, niet bijbenen. Iedereen jaagt daarmee op het schaarse aanbod van gas.

In de VS bijvoorbeeld zijn al meer plannen voor de bouw van ontvangstterminals dan er gas nodig is voor de gehele Amerikaanse markt. Al die terminals speuren de wereld af naar leveranciers. ‘Dat kan maar één ding betekenen’, zegt Van Gulik. ‘Namelijk dat niet elke geplande terminal er ook daadwerkelijk zal komen.’