Biologische landbouw verdient kans

Er is alles voor te zeggen om biologische landbouw op grote schaal tot ontwikkeling te brengen. Het lijkt de enige vorm van voedselproductie die mensen zowel voedt als tot ontwikkeling brengt, aldus Eric A....

DE NATIONALE Conferentie Wereldvoedseldag, op 16 oktober in Den Haag, heeft de discussie weer opgerakeld over de vraag welke vorm van landbouw de beste garanties biedt voor voedselzekerheid.

De gestaalde kaders van het landbouwwetenschappelijk onderzoek hebben met hun experimenteel onderbouwde oordeel aannemelijk gemaakt dat honger niet te bestrijden is zonder aangepaste hoeveelheden chemische middelen, kapitaal en genetisch gemanipuleerde organismen. De voorstanders van biologische landbouw, hebben moeite hun gelijk op overeenkomstige wijze te onderbouwen.

De vraag is echter niet zozeer of biologische landbouw de wereld kan voeden, maar veeleer of gevestigde landbouwkundigen de biologische landbouw willen zien als een bijdrage aan de voedselzekerheid.

Onder voedselzekerheid verstaat men de toegankelijkheid voor ieder mens tot kwalitatief en kwantitatief voldoende voedsel om een actief en gezond leven te kunnen leiden. De oorzaken van honger zijn goeddeels bekend. Reeds de eerste Wereldvoedselconferentie, gehouden in 1974, verklaarde dat voedselzekerheid in slechts geringe mate afhankelijk is van technische oplossingen. Honger is primair het gevolg van armoede.

Sedertdien konden regeringen zich niet meer verschuilen achter technische oplossingen of effectiever werkende markten. Het bewijs wordt geleverd door landen als Brazilië of India. Zij presteren het om voedsel en ruw veevoer te exporteren bij handhaving van hun eigen hongerprobleem.

Het Westen draagt daaraan bij. De veehouderij in Nederland doet het zo goed omdat hongerende landen hun eiwitten naar Nederland exporteren. Het lijkt er dus op dat het hongervraagstuk niet effectief wordt behandeld wanneer men alleen kijkt naar technische tekorten van gangbare landbouwmethoden.

Toch hebben onze ministers Braks en later Bukman zich weinig van de conclusies uit 1974 aangetrokken. Minister Pronk was de enige die via leniging van armoede het hongervraagstuk probeerde aan te vatten. Ook in zijn toelichting op de jongste rijksbegroting verklaart hij expliciet dat honger in een breed kader van ontwikkelingshulp moet worden aangepakt. Technische oplossingen zijn volgens hem weinig anders dan symptoombestrijding.

Biologische landbouw is een multifunctionele vorm van voedselvoorziening. Haar prestaties kunnen niet worden afgemeten aan de kilogrammen per oppervlakte eenheid cultuurland alleen. Als dat de maat is doet de hoog-technologische Westers landbouwmethode het natuurlijk beter.

Maar als de maat gelegd wordt langs zaken als permanente bodemvruchtbaarheid, onafhankelijkheid van chemische hulpmiddelen uit het Westen, schoon water, schone lucht of gezond voedsel dan valt de vergelijking uit in het voordeel van de biologische landbouw. Investeringen in die vorm van landbouw leiden bovendien tot werkgelegenheid en tot ontwikkeling van mensen. Voedselzekerheid en armoede bestrijding gaan daarmee hand in hand.

Maar waar blijft dan het bewijs dat biologische landbouw genoeg voedsel kan voort brengen? In wetenschappelijke kringen wordt beweerd dat het risico van westerse landbouwmethoden, vervuiling en het risico van biologische landbouw, uitputting is. Ik denk dat die bewering alleen juist is voor die gebieden waar landbouw zonder kunstmatige chemische hulpbronnen van nature onmogelijk is of waar landbouw door erosie of vernietiging van waterbronnen onmogelijk is geworden.

Biologische landbouw is geen panacee voor ongemakken betreffende de voedselproduktie. Onder uitgeputte omstandigheden kan een vorm van aangepast chemiegebruik in de landbouw wonderen doen. Onder die omstandigheden biedt de hoog-technologische benadering een tijdelijke aanzet tot herstel van locale natuurlijke hulpbronnen.

Echter, zodra dat stadium bereikt is kan invoering van biologische productiemethoden flink bijdragen aan instandhouding van bodemvruchtbaarheid en een gezonde natuurlijke omgeving.

De mogelijkheden van de biologische landbouw worden onderschat. Dat heeft te maken met het feit dat omschakeling naar biologische landbouw bedreigend is voor gevestigde belangen. Maar ook met de gangbare opvatting dat veel voedsel alleen door specialisering kan worden bereikt.

Dat heeft geleid tot een veelheid aan gespecialiseerde instituten en voorlichtingsorganisaties die alle een eigen overlevingsdoel hebben. Hun aanbod schept de vraag. In het Westen wordt zo'n 1,5 procent van de bruto productiewaarde in de landbouw, besteed aan gespecialiseerd landbouwkundig onderzoek.

Geld voor onderzoek betreffende biologische landbouw wordt door de biologische boeren zelf opgebracht of op het eigen bedrijf uitgevoerd. In ontwikkelingslanden wordt het voor onderzoek beschikbare geld - naar schatting 0,5 procent van de productiewaarde - alleen aan gangbaar landbouwkundig onderzoek besteed.

Tijdens de wereldvoedseltop die volgende maand in Rome wordt gehouden, moet men niet blijven uitgaan van standaardoplossingen. De algemene principes van de biologische landbouw zullen wij elke keer weer moeten vertalen naar lokale situaties. Samenwerken met agrariërs en misschien zelfs met consumenten is daarbij noodzakelijk.

Per gebied komen wij dan steeds andere combinaties van maatregelen tegen. De FAO heeft die waarheid reeds ondervonden bij haar succesvolle activiteiten rond het programma gericht op de niet-chemische bestrijding van ziekten en plagen in de landbouw (Integrated Pest Management), dat zij momenteel in geheel Azië uitvoert.

Het IPM-programma is een schoolvoorbeeld van werken aan voedselzekerheid, gekoppeld aan milieu- en gezondheidsbescherming, 'human development' en vooral armoedebestrijding. IPM is het voorportaal voor biologische, dus duurzame landbouw in alle delen van de wereld. Biologische landbouw lijkt de wereld dus te kunnen voeden, maar willen de gevestigde instituties dat ook?

Eric A. Goewie is hoogleraar aan de Landbouwuniversiteit Wageningen.