Spitstarief wordt zware dobber

De Raad van State had forse kritiek op het wetsvoorstel van minister Eurlings. Deskundigen zien vooral het spitstarief als een zwaar politiek vraagstuk....

AMSTERDAM Het klinkt te mooi om waar te zijn, was een veel gehoorde reactie op de ‘kilometerheffing’ van minister Eurlings: het merendeel van de automobilisten (59 procent) is goedkoper uit, terwijl het autoverkeer afneemt (15 procent minder autokilometers) en de files halveren. Heeft de bewindsman creatief gerekend ?

‘Nee’, zegt Erik Verhoef, vervoerseconoom aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, ‘het zijn plausibele aannames gebaseerd op modelstudies.’ Lokale verkeersheffingen in het buitenland, zoals in Londen en Stockholm, hebben aangetoond dat het verkeersgedrag er behoorlijk door wordt beïnvloed.

Hij wijst ook op de proefprojecten om de spits te mijden, waarbij automobilisten geld kregen als ze niet tijdens de spits de weg op gingen: ‘Dat leidde tot een halvering van het aantal spitsdeelnemers.’

Dat de meeste automobilisten er in het nieuwe stelsel op vooruit gaan, is volgens Verhoef eveneens een realistische inschatting. De operatie is budgetneutraal: de opbrengsten van de kilometerheffing zijn gelijk aan de huidige wegen en -aanschafbelasting. De meeste automobilisten rijden minder dan het gemiddelde aantal kilometers. Het zijn de bovengemiddelde kilometervreters, vooral de zakelijke rijders, die (veel) meer gaan betalen.

Halvering van de files? Verhoef: ‘Voor een halvering van het tijdsverlies is veel minder nodig dan een halvering van het autoverkeer. Kijk naar het vrijdagmorgen-effect – iets minder auto’s, bijna geen files.’ Met 10 procent minder auto’s zijn de files al goeddeels verdwenen. Hij vindt het een goed plan: ‘Vervoerseconomen roepen het al langer: laat de gebruiker betalen.’

Volgens Marcel Canoy, hoogleraar economie aan de Universiteit van Tilburg, zet de kilometerheffing vooral in op het rechtvaardigheidsbeginsel: ‘Het is een herverdeling van belastinggeld op basis van rechtvaardigheid. De vervuiler betaalt.’ Maar het andere doel van het plan, het terugdringen van de files, is minder duidelijk omschreven. Eurlings heeft nog niet laten weten welk spitstarief hij gaat hanteren. ‘Met een algemene heffing is het effect op congestie niet zo groot. Alleen met gerichte spitstarieven kun je verkeer sturen naar plaats en tijd. Dat wordt een zwaar politiek vraagstuk. Als je te laag inzet, dan is het effect minimaal. Als je te hoog inzet, dan verschijnen de Telegraaf-koppen weer.’

Martijn Leijten, universitair docent Techniek, Bestuur en Management aan de TU Delft, vindt dat er veel onzekerheden aan het plan kleven. Omdat de kosten van aanschaf en bezit drastisch dalen, is het goed mogelijk dat meer mensen een auto kopen. Dat kan gevolgen hebben voor de parkeerdruk in binnensteden en vinexwijken. Ook kunnen meer mensen ervoor kiezen dichter bij het werk te gaan wonen. Welke gevolgen heeft dat voor de woning- en arbeidsmarkt? ‘Zo’n systeemwijziging kan tot een majeure gedragsverandering leiden met grote effecten. Die onzekerheden moeten worden benoemd, anders kun je geen zuivere politieke afweging maken.’