Lachgas vliegt bij DSM ‘schoon’ de schoorsteen uit

Het opvallendste aan de salpeterzuurfabriek op het DSM-terrein in Geleen is de schoorsteen – die niet rookt. De enige wolken in de lucht zijn die van de hemel zelf.

Zo ziet de vooruitgang eruit. Want er gebeurt van alles in de grote rommelende doos, met zijn uitpuilende buizen en drukvaten en een stofzuigermond die grommend duizenden liters lucht aanzuigt. Deze fabriek draait gewoon, op volle toeren zelfs, om uit ammoniak salpeterzuur te maken, het basisingrediënt voor kunstmest.

Technicus Martin Voorwinden staat trots te wachten voor de fabriek. Hij wijst op een veel hogere schoorsteen, even verderop. ‘Vroeger gingen alle uitlaatgassen daarheen. Dat ding is 175 meter hoog. Dan wist je zeker dat de gassen ver weg werden geblazen. Nu hebben we korte, stompe schoorstenen. Wat eruit komt mag in de buurt blijven, want wat eruit komt is schone lucht.’

De salpeterzuurfabriek van DSM, in 1928 een van de eerste chemische activiteiten van de Staatsmijnen, is een voorbeeldige fabriek tegenwoordig. Dankzij verbeterde technologie bij de productie stootte DSM in 2008 ruim 20 procent minder broeikasgassen uit dan een jaar eerder, zo blijkt uit het maatschappelijk jaarverslag. Daarmee is DSM de grote winnaar van de jaarlijkse ranglijst van broeikasgasuitstoters, die de Volkskrant bijhoudt.

De verbetering zit hem in de beschuitbus die tussen de reactorvaten en de schoorsteen is gemonteerd, eind 2007. In die ‘pot’ wordt bijna al het lachgas dat vrijkomt bij de productie van salpeterzuur bij hoge temperatuur onschadelijk gemaakt door zeoliet, een kristal dat door zijn bijzondere structuur het lachgas in stukken breekt. Nergens meer last van: het gas wordt ontleed in stikstof en zuurstof, de kleurloze bestanddelen van de gewone buitenlucht. Dat zijn dus de gassen die onzichtbaar uit de schoorsteen vliegen.

Het wegtoveren van het lachgas is een belangrijk stapje in de strijd tegen klimaatverandering. Het kwam vroeger met miljoenen tonnen tegelijk vrij, uit de salpeterzuurfabrieken van DSM. En aangezien het een driehonderd keer zo sterk broeikasgas is als kooldioxide, had de uitstoot een stevig aandeel in de totale Nederlandse bijdrage aan de opwarming van de aarde.

Dat is voorbij. De technische ingreep van 2007 bij DSM en bij concurrent Yara in Sluiskil, dat hetzelfde heeft gedaan, heeft de uitstoot van broeikasgas met bijna 6 miljoen ton ‘CO2-equivalent’ doen afnemen, op een totaal van ongeveer 200 miljoen ton. Aangezien Nederland volgens het Kyoto-akkoord in de periode 2008-2012 zo’n 6 procent minder broeikasgassen mag uitstoten dan in 1990, is met de schonere salpeterzuurproductie de helft van de totale Nederlandse doelstelling al bereikt.

Het geeft aan dat met technologische vernieuwing nog veel winst te halen is. Eerder reduceerde Shell zijn CO2-emissies al met een vijfde, door flinke investeringen in de raffinaderij in Pernis. De Nederlandse grote industrie is verantwoordelijk voor ongeveer de helft van de broeikasgasemissies.

Vorig jaar was de daling onder de grote bedrijven die hun CO2-uitstoot bijhouden bijna 8 procent, blijkt uit een inventarisatie (zie tabel). Een jaar eerder steeg de uitstoot nog met 4 procent.

De daling komt vooral op conto van Shell en DSM. Maar ook AkzoNobel, BAM, ING, Reed Elsevier, Essent en Nuon hebben hun uitstoot weten terug te brengen. Bouwbedrijf BAM (min 9 procent) heeft een nieuw proces toegepast in zijn asfaltcentrales, Essent (min 4,5 procent) heeft een efficiëntere centrale in gebruik genomen.

Naast nieuwe technologie lijkt de verminderde bedrijvigheid in de tweede helft van 2008 ook een rol te spelen. Shell geeft aan dat door verminderde productie in Nigeria er ook minder gas wordt afgefakkeld, wat miljoenen tonnen CO2 scheelt. Bij Nuon hebben de Hemweg- en Velsencentrale minder gedraaid.

Toch nemen de emissies bij 13 van de 22 onderzochte bedrijven nog toe. Tien van hen geven aan dat dat komt doordat zij in 2008 zijn gegroeid. De productie steeg (Heineken brouwde meer bier), of het bedrijf nam andere bedrijven over. SBM Offshore, de bouwer van varende productieplatforms voor de olie-industrie, zag zijn zogeheten CO2-‘afdruk’ met 34 procent stijgen. Dat komt volgens het bedrijf doordat twee nieuwe schepen in de vloot werden opgenomen.

De komende jaren zullen door de crisis echter nog maar weinig bedrijven hun productie zien groeien. De verwachting is dan ook dat de emissies de komende jaren bij de meeste bedrijven (verder) zullen dalen.

Dat is relatief goed nieuws voor het klimaat. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) stelde in een onlangs uitgebracht rapport dat de Kyoto-doelstellingen waarschijnlijk wel worden gehaald, zelfs zonder dat de overheid zich daarvoor hoeft te beroepen op (toegestane) vluchtroutes zoals het aankopen van emissierechten in het buitenland.

Aan de andere kant: Kyoto is maar Kyoto. Die klimaatdoelen – slechts een paar procent minder broeikasgasuitstoot ten opzichte van 1990 – zijn volgens klimaatwetenschappers nog veel te bescheiden om opwarming tegen te houden. Daarom wordt eind dit jaar in Kopenhagen onderhandeld over een nieuw verdrag, dat zou moeten mikken op een reductie van 40 procent ten opzichte van 1990.

Hoe haalbaar is dat, voor bedrijven als DSM? Is verdergaande innovatie mogelijk? Renso Zwiers, directeur DSM Agro in Geleen, ziet nog wel mogelijkheden. ‘Die nieuwe salpeterzuurfabriek geeft in elk geval aan dat het emissiehandelssysteem werkt’, zegt hij. ‘We kunnen de investering in de fabriek binnen een paar jaar terugverdienen. Dat systeem is echt een aanjager om op de uitstoot te besparen.’

Het emissiehandelssysteem (ETS) geeft bedrijven een bepaald quotum aan uitstootrechten. Als ze meer broeikasgassen uitstoten, moeten ze rechten bijkopen. Als ze minder uitstoten, mogen ze de rechten verkopen. DSM verdient dus aan de nieuwe salpeterzuurfabriek, doordat het uitstootrechten overhoudt. De totale investering (enkele tientallen miljoenen) is er bij een CO2-prijs van 15 tot 20 euro in een paar jaar uit, zegt Zwiers.

Nu is de lachgasafvanger bij de salpeterzuurfabriek wel een heel mooi voorbeeld, moet hij erkennen. ‘Bij het ordinairdere werk, gewone energiebesparing, is het lastig om zo’n grote reductie in één fabriek realiseren. Dat wordt nog een hele klus.’