Ook de consument haakt af

Waarom krimpt de Nederlandse economie nu opeens zo snel?

Nederland is sterk afhankelijk van de export naar grote landen als Duitsland en de Verenigde Staten. Die is flink gekrompen, waardoor de Nederlandse economie een knauw krijgt. Voorheen wisten consumenten met hun uitgaven de economie nog draaiende te houden, maar zij hebben het afgelopen kwartaal hun uitgaven ook opmerkelijk snel teruggeschroefd. De verkoop van meubels, auto’s, keukens en elektronica, maar ook van voeding en kleding is afgenomen. Alleen de overheid ondersteunt de economie enigszins door zorg- en onderwijsuitgaven.

Er waren toch signalen van herstel. Hoe zit dat?

Enkele centrale bankiers zoals Nout Wellink en Jean Claude Trichet zien vooral de stabiliteit van de financiële markten weer aantrekken. Ze zien lichtpuntjes en ‘groene scheuten’. Maar ze hebben het vooral over 2010 – dan zou het herstel optreden. En die groene scheuten zijn dat eigenlijk niet, want er komt niets nieuws uit de grond of aan de takken. Het zijn minder harde dalingen van bijvoorbeeld de wereldhandel of de industriële productie.

Hoe doet Nederland het in internationaal verband?

Alleen Duitsland doet het slechter. Eurostat, het statistische bureau van de Europese Unie, maakte tegelijkertijd met het CBS groeicijfers bekend van de belangrijkste Europese landen. Duitsland scoort ten opzichte van het laatste kwartaal van vorig jaar, toen de kredietcrisis toesloeg, een kwartaalkrimp van 3,8 procent. Van de grote economieën is dat veruit het slechtste cijfer. Nederland kromp 2,8 procent van kwartaal op kwartaal.

In vergelijking met de eerste drie maanden van 2008 was de krimp 4,5 procent. Maar aan dat cijfer is het effect van de crisis niet goed te zien. Voor zowel Europa als Nederland is het eerste kwartaal van 2009 veruit het slechtste tot nu toe. Het cijfer van 2,5 procent wordt wel beïnvloed door kleine landen zoals Letland en Slowakije die het met een kwartaalkrimp van 11,2 procent het slechtst doen.

Zal de krimp in Nederland nu sterker uitvallen dan het CPB heeft voorspeld?

Waarschijnlijk wel. Al na één kwartaal is de krimp in dit jaar met 2,8 procent afgenomen. De komende drie kwartalen mag de economie nog maar nauwelijks verder krimpen voordat de 3,5 procent krimp wordt bereikt. Alleen een heel snel herstel aan het einde van het jaar zou redding kunnen brengen, maar dat is op basis van de huidige cijfers nog niet waarschijnlijk.

Hoogleraar economie Sweder van Wijnbergen meent dat economisch herstel in Nederland nog lang op zich zal laten wachten. ‘In de VS is nog geen herstel en daar loopt Nederland anderhalf jaar op achter. Onder meer doordat het herstel in Europese landen door de inflexibele arbeidsmarkt vaak een half jaar langer in beslag neemt dan in de VS.’ Bovendien meent hij dat door de afhankelijkheid van de export, Nederland een diepere duikeling maakt dan andere landen.

Hoe dramatisch is deze daling?

Het CBS schrikt er niet voor terug om de krimp de grootste sinds de Tweede Wereldoorlog te noemen. Bijna alle cijfers die voor een economie relevant zijn, staan in het rood. Export, import, investeringen, huizenprijzen, productie; het zit allemaal in alle sectoren in de min. Ook neemt het aantal banen van kwartaal op kwartaal voor het eerst in jaren af. Alleen de overheid zorgt met zijn gestegen uitgaven voor een plus.

Hoe dramatisch het is, weten we als het CBS over drie maanden de cijfers over het tweede kwartaal bekend maakt. Economen verwachten dat die nog wel een krimp zullen laten zien, maar niet meer zo’n grote als het eerste kwartaal. Als dat werkelijkheid wordt, kan het eerste kwartaal van 2009 als het meest dramatische de boeken in.

Wat merken consumenten precies van deze cijfers?

Volgens het CBS hebben consumenten de slechte cijfers deels zelf veroorzaakt. Voor het eerst in lange tijd is hun consumptie plots gedaald. En flink ook, met 2,4 procent in een kwartaal. Tot eind 2008 gaven consumenten steeds meer uit. Vooral door de sterk gedaalde grondstoffenprijzen nam hun koopkracht toe. Maar sinds begin dit jaar vertrouwen ze het zaakje niet meer en geven ze veel minder geld uit. De kans dat ze daarmee doorgaan is groot.

Daarvoor is de werkloosheid relevant. Het is geen gevaarlijke voorspelling dat die gaat stijgen. Mensen die hun baan kwijtraken of dreigen te raken, geven minder geld uit. Consumentenbestedingen verklaren voor eenderde de economische groei – hetzelfde geldt voor de export. Stokken die, dan loopt de economische motor op twee manieren vast.

Hoe kan het dat de beurzen gisteren toch allemaal groen kleurden?

De Nederlandse beursgraadmeter AEX zegt bar weinig over de Nederlandse economie, omdat de bedrijven een groot deel van de winst en omzet buiten Nederland halen. De vergelijking gaat ook mank omdat beleggers vooral kijken naar de winst in de toekomst en niet naar de echte prestatie. Als beurswijsheid geldt dat aandelenkoersen zes tot negen maanden voorlopen op de echte economie. Gezien de ongekende economische situatie is deze voorspelling erg onzeker.

Deze krant schreef dat het bruto binnenlands product geen zuivere maatstaf is. Hoe zit dat?

Voor persoonlijk ervaren welvaart is het bbp geen bruikbaar criterium, stelden lezers van de Volkskrant vast. Economische krimp zorgt voor minder CO2-uitstoot, minder files, een minder ratrace-achtig bestaan. Wie dat belangrijker vindt dan consumptie, productie en export zal de recordkrimpcijfers dan ook lachend wegwuiven. Maar vooralsnog heeft het CBS iedereen laten schrikken, vooral politiek Den Haag.