Heemskerk: crisis heeft heilzame effecten

Bert Heemskerk heeft zijn boeken over ethiek, die 45 jaar lang onaangeroerd in de kast hebben gestaan, weer afgestoft. De vertrekkende bestuursvoorzitter van Rabobank wil nog eens teruglezen wat dat eigenlijk is, beroepsethiek.

Waarom heeft hij de afgelopen veertig jaar gedaan wat hij heeft gedaan? Sinds hij 45 jaar geleden colleges volgde bij onder meer kardinaal Ratzinger, de huidige paus, had hij daar eigenlijk niet meer expliciet over nagedacht. Zijn belangrijkste raadsheer is de theoloog Hans Küng, een van de belangrijkste critici van de paus, van wie hij net twee boeken heeft aangeschaft.

‘Ik las gisteren in het vliegtuig bijvoorbeeld weer over Adam Smith (de grondlegger van de economische wetenschap, red.). Als hij met zijn vrouw en kinderen bezig was, dan was hij ethisch, dan was hij een zorgende vader, dan was hij liefdevol en dan gaf hij meer dan hij kreeg. Maar buiten zijn gezinsleven moest hij alleen zijn eigen belang nastreven. Het was: ik, ik, ik. Als hij iets deed wat ook goed was voor een ander dan werkte die onzichtbare hand niet (die de economie in goede banen leidde, red.). Daar lette hij speciaal op. Hoe beter het was voor hem en hoe slechter voor een ander, hoe beter het was voor het geheel. Dat was de basis van het kapitalisme. Ga vooral niet denken: als ik te veel winst maak, is dat slecht voor mijn concurrent, want die gaat dan ten onder. Dat is juist fantastisch, laat hem maar kapot gaan, dat leidt tot innovatie.’

Heemskerk moest direct denken aan de managementliteratuur die hij de afgelopen jaren tot zich had genomen. ‘Daar lees je precies hetzelfde. De voorzitter van Citibank was zo iemand die het denken van Smith tot in het oneindige doorvoerde. Die was niet tevreden met 1 miljoen dollar, het moest 100 miljoen zijn. Ik vond het schaamteloos en dat was het. Puur en alleen zichzelf verrijken. Dat denken is volstrekt doorgeslagen.

Daar komt de wereld, denkt Heemskerk, nu van terug.

De huidige crisis heeft volgens Heemskerk meer heilzame effecten. Economische krimp bijvoorbeeld. ‘Wat we nu zien, is eigenlijk een reset van de economie, naar een nieuw niveau waar normale kredietverlening op basis van normale spaargelden en deposito’s weer de groei van de economie kan bijhouden. Dat betekent eigenlijk dat de economie en de prijzen met een kwart zouden moeten krimpen. Als dat is gebeurd – en we zijn al hard op weg – kunnen we vanaf dat lagere niveau weer gaan naar een duurzame groei, een minder explosieve groei dan we de afgelopen jaren hebben gekend. In de Verenigde Staten zeggen ze: het bankwezen moet net zoveel krediet verstrekken als voorheen, zodat die economie weer zo snel mogelijk op het oude niveau komt. Maar dat hoeft helemaal niet.’

U verwacht geen depressie?

‘Nee, deze zware recessie is van een heel andere aard dan in de jaren dertig. Toen zag je kinderen op straat die de vuilnistonnen leegaten. Nu zie je eigenlijk niets, de huizen zien er goed uit, de mensen gaan nog even goed gekleed en de auto’s zijn prachtig. Het gedrag van de mensen is niet of nauwelijks veranderd. Dat geeft dus eigenlijk aan dat er van alles waarschijnlijk een beetje te veel was.’

U denkt niet dat grote groepen werklozen harde klappen krijgen?

‘Het is natuurlijk een harde en pijnlijke zaak voor de mensen die het direct treft. Misschien hebben we in de loop van volgend jaar wel een werkloosheid van 10 procent. Van de andere kant: als je dan kijkt wie werkloos worden. Dat zijn de mensen die auto’s fabriceren en kleding maken, dingen waar we behoefte aan hebben, maar waar we te veel van hadden. De Hummer, bijvoorbeeld, had van ons allemaal natuurlijk allang weg mogen zijn, dat ding had er nooit mogen zijn. Zo zijn er veel merken of varianten van modellen, waarvan je denkt: dat was echt niet nodig.

‘Vijftien jaar geleden was het eenvoudig. Als je een kostuum wilde, koos je voor Peek &  Cloppenburg, of misschien voor Hugo Boss. En anders voor een pak van C & A. Je had drie of vier merken. Nu heb je wel vijftig merken: Tommy Hilfiger, Gucci, noem al die merken maar op. Het is allemaal prachtig, maar het is veel te veel keus. Dat hebben we niet nodig.

‘Overconsumptie is net als overkreditering slecht. Dat weten we ook met zijn allen en nu worden we weer hard met onze neus op de feiten gedrukt. Ik heb zelf ook meegedaan. Eerst had ik een BMW X5, toen had ik een Lexus, een hybride want ik wilde uiteraard duurzaam zijn. Maar toen bleek dat die Lexus meer gebruikte dan een normale groene auto, ben ik weer teruggegaan naar een groene Mercedes. Maar dat was allemaal niet nodig hoor.’

Maar ontstaat er geen domino-effect als de wereld ineens veel minder gaat consumeren?

‘Als de economie 5 procent krimpt, zitten we op het niveau van 2005. Het is effetjes terug. Ik denk niet dat we net als in de jaren dertig een oorlog nodig hebben om uit de crisis te komen. Toen hadden mensen helemaal geen inkomen meer, als ze werkloos werden. Dat is nu totaal anders. We hebben de werkloosheidswet, de pensioenwet en allerlei andere sociale uitkeringen. De mensen houden een inkomen, dus blijft er vraag naar goederen.’

‘Er moet heel wat gebeuren voordat de vraaguitval definitief wordt, voordat de mensen zeggen: ‘Ik koop alleen nog maar een nieuw kostuum als het oude helemaal versleten is’. Over twee jaar is ook mijn Mercedes versleten en dan ga ik toch weer een nieuwe kopen.’

De materiële behoeften worden niet structureel kleiner?

‘Nee, en ik denk ook niet dat de kerken weer gaan vollopen, maar ik merk wel – en dat is goed – dat je weer makkelijker over immateriële zaken kunt praten. Bij ABN Amro, waar ik 23 jaar werkte, wist niemand dat ik afgestudeerd filosoof en theoloog was. Daar had je het niet over. Als ik het er wel te veel over had gehad, had men ongetwijfeld gedacht ‘wat een vreemd iemand’. Ik wist van mijn collega’s niet wie protestants, joods of katholiek was.’

‘Het klinkt misschien wat vreemd, maar vlak voor Pasen vroeg ik: ‘jongens, wie zijn er paschanten hier?’, dat zijn Paasgangers, mensen die nog geloven. Als ik dat tien jaar geleden had gevraagd, had iedereen gedacht: wat is dat voor idioot, waar bemoei je je überhaupt mee? Geloven doe je in de kerk. Nu kun je weer gewoon over dat soort dingen praten. Dat komt ook door de kredietcrisis. Hebben de bankiers hun arbeidsethiek verloren, is bijvoorbeeld een vraag die je kunt stellen. Ik denk zelf van wel.’

Een bankier die zich aan zijn beroepsethiek houdt, kan ook goede dingen doen voor de mens. Heemskerk praat bijvoorbeeld zelf graag over de investeringen die Rabobank heeft gedaan in banken in Tanzania, Zambia, Rwanda en China. ‘Drieënhalf jaar geleden namen we als eerste een belang in de grootste bank van Tanzania. Die bank had toen 500 miljoen dollar op de balans. Al dat geld zat in Tanzaniaans staatspapier. Onze missie was om er een echte landbouwkredietbank van te maken. Nu financieren wij cashewnoten-, cacao-, katoen- en koffieproducenten. 650 duizend boeren in totaal. Ik vind het de beste manier van ontwikkelingssamenwerking. Het werkt echt.

En het past helemaal bij Rabo, vindt Heemskerk. ‘150 jaar geleden was de gemiddelde boer in Nederland ook echt arm. Het waren allemaal keuterboertjes en de herenboeren buitten de rest uit. De grote stadsbanken waren niet bereid aan de boeren te lenen. Die zijn pas tot welvaart gekomen door de Raiffeisen Bank en de Boerenleenbank (die begin jaren zeventig tot Rabo fuseerden, red.). Die banken hebben het geld in de dorpen bij elkaar geraapt en zijn dat gaan verstrekken aan de boeren. Zo konden die een tractor kopen en betere zaden. Op dezelfde wijze doen wij dat nu in Tanzania.

‘We richten daar ook coöperaties op. We brengen de kleine boeren bij elkaar, zodat ze een grote sterke partij worden en gezamenlijk kunnen inkopen of exporteren.’

Past dit in het denken van Smith?

‘Nee, die had ons een stelletje sukkels gevonden. Ik was pas op de universiteit van Tilburg, toen zei iemand: ‘Meneer Heemskerk, met wiens geld doet u dit eigenlijk? Doet u dit ook met de provisie die ik betaal op het betalingsverkeer?’ Ik zei: ‘Ja, vind u dat we dat niet moeten doen?’ Nee, zei hij, maar u moet het meer vertellen. Een paar jaar geleden werd daar heel anders op gereageerd.’

‘Er wordt sowieso heel anders tegen de Rabo aangekeken. Als u mij drie jaar geleden had geïnterviewd had u ook gezegd: ‘Bent u nu niet een beetje ouderwets, moet u niet naar de beurs. Kijk naar de code-Tabaksblat, kijk naar wat ABN Amro doet. Dat is het echte bankieren. De Rabobank is vooral gezeur.’ Nu is het totaal anders.

‘Ook het coöperatief denken zal de komende tien jaar moderner worden, omdat het heel goed binnen een markteconomie past, maar tegelijkertijd het gemeenschappelijke, solidaire belang van alle aangesloten ondernemers of klanten centraal stelt.’

En de bonussen gaan die ook verdwijnen?

‘Ik was 23 jaar bij ABN Amro en 23 jaar had ik geen bonussen. Bij Rabo hebben we op het niveau van de raad van bestuur maximaal 30 procent variabele beloningen. Als morgen mijn president-commissaris zou zeggen: nu krijg je in plaats van 1 miljoen euro er nog 2 miljoen bij, maar dan moet je wel zorgen dat de winst volgend jaar met 15 procent stijgt, dan zou ik bij God niet weten hoe ik dat moet doen. De wetenschap dat ik daarmee 2 miljoen extra zou verdienen zou er vrijwel zeker toe leiden dat ik dingen zou bedenken, die riskanter zijn. Aan de top moet je dus niet zulke hoge bonussen geven.

‘Onze raad van commissarissen wilde de bonussen drie jaar geleden ook optrekken van 30 naar 60 of 70 procent. Toen ik met dat bericht naar het bestuur ging, zeiden drie van de zes bestuursleden nee. Toen zeiden die andere drie: nou ja, waarom ook?’

Iedereen het Rabomodel.

‘Dat zou absoluut een borg voor een betere wereld zijn.’