Jacht op nep-Gucci treft patiënt

Tienduizenden Brazilianen, Colombianen en Nigerianen wachtten vorig jaar tevergeefs op hun aidsmedicatie. De uit India afkomstige geneesmiddelen waren in beslag genomen door de Nederlandse douane, wegens vermeende schending van het octrooirecht. Ten onrechte, bleek later, omdat het generieke medicijnen betrof. Toch gebeurde het daarna nog achttien keer, met grote gevolgen voor patiënten in ontwikkelingslanden.

Volgens ontwikkelingsorganisaties als Oxfam Novib en Health Action International (HAI) heeft de Europese Unie zich in haar strenge douanebeleid ten aanzien van nep- en namaakproducten laten inpalmen door de (farmaceutische) industrie. Onder het mom van volksgezondheid (het beschermen van consumenten tegen nepmedicijnen) zou de industrie alleen maar uit zijn op bescherming van het intellectueel eigendom; octrooi- en merkenrecht dus.

Nu maken de ontwikkelingsorganisaties zich grote zorgen over een nieuw verdrag om intellectuele eigendomsrechten beter te kunnen handhaven. Het zogeheten Anti- Counterfeiting Trade Agreement (ACTA), dat wordt opgetuigd door de Verenigde Staten, Japan, de EU en nog een aantal landen, waaronder Mexico, Marokko en Nieuw-Zeeland, is officieel bedoeld om de verkoop van namaakproducten tegen te gaan.

‘Misleidend’

Ontwikkelingsorganisaties denken echter dat ACTA vooral bedoeld is om het intellectueel eigendomsrecht van de grote industriële bedrijven te beschermen. ‘Gaat het er nu om de consument en de industrie te beschermen tegen nep of namaak of streeft men bescherming van intellectueel eigendom na’, vraagt Sophie Bloemen van HAI zich af. ‘Waarschijnlijk het laatste. Daarom is de naam van het verdrag ook zo misleidend. Farmaceutische bedrijven die last hebben van opdrogende pijplijnen en aflopende octrooien, doen gewoon alles wat in hun macht ligt om de productie van goedkopere generieke medicijnen tegen te houden.’

Over ACTA wordt al ruim twee jaar gesproken, in het diepste geheim. Onder druk van consumenten- en ontwikkelingsorganisaties is afgelopen voorjaar een eerste concepttekst openbaar gemaakt. Maar na de laatste overlegronde, afgelopen maand in het Zwitserse Luzern, werden de deelnemers het weer niet eens over een nieuwe tekst. Daardoor ligt opnieuw geen openbaar document op tafel, terwijl het de ambitie is ACTA eind dit jaar af te ronden.

Het ministerie van Economische Zaken heeft de Tweede Kamer vorige week geschreven zich te blijven inzetten voor een transparanter proces. Ook zegt het ministerie de zorgen van de ngo’s serieus te nemen. De toegang van medicijnen in ontwikkelingslanden staat hoog op het prioriteitenlijstje van het Nederlandse kabinet. Maar, zo schrijven de verantwoordelijke ministers Van der Hoeven (EZ) en Hirsch Ballin (Justitie), ‘het is ook belangrijk dat namaak wordt bestreden, waaronder namaakmedicijnen die een gevaar voor de volksgezondheid kunnen opleveren’.

Miljardenindustrie

De organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling (OESO) schat dat jaarlijks zo’n 100 tot 200 miljard euro omgaat in namaakproducten. Het gaat dan om gekopieerde producten als merkzonnebrillen en merkkleding, maar ook om illegaal gedownloade films of muziek en nepmedicijnen die geen of zelfs gevaarlijke werkzame stoffen bevatten. Douanebeambten zouden volgens de oorspronkelijke opzet van ACTA alle reizigers mogen onderzoeken op ‘inbreukmakend materiaal’.

Het Europees Parlement heeft in maart de Europese Commissie verzocht opening van zaken te geven. ACTA mag niet worden aangewend om vrijheden op internet te beperken of de privacy van burgers te schenden, meent het parlement.

Volgens het ministerie van EZ is ACTA niet bedoeld om nieuwe intellectuele eigendomsrechten in het leven te roepen, maar alleen om bestaande rechten beter te handhaven. Maar volgens ontwikkelingsorganisaties is ACTA in strijd met de Wereldhandelsovereenkomst (WTO) en het uitzonderingsverdrag (TRIPS) dat arme landen toestaat goedkope generieke medicijnen te importeren.

De ontwikkelingsorganisaties willen nu dat het octrooirecht uit ACTA wordt gehaald. ‘Het probleem is dat het gewoon te gecompliceerd is voor een douanebeambte zonder specialistische kennis om het octrooirecht uit te voeren. Niet alle medicijnen die lijken te zijn nagemaakt, zijn illegaal en kunnen zomaar bij de grens worden gestopt’, aldus Bloemen van HAI.

De hulporganisatie Artsen zonder Grenzen, die bijna volledig afhankelijk is van generieke medicijnen om betaalbare zorg te kunnen leveren, is bezorgd over de gevolgen van ACTA. ‘Wij vrezen dat ons werk bemoeilijkt wordt als er nieuwe drempels aan de grens worden opgeworpen’, aldus Guillaume Bonnet in Genève.