Een verkeerd dichtgeknoopt vest

In Pécs, in het zuiden van Hongarije, bereidt men zich voor op de eretitel die de stad in 2010 mag voeren, ‘Culturele Hoofdstad van Europa’....

Pécs,
En daar een nieuwe verhouding toe te zoeken. Want van dat industriële Rijnland rond Essen is niet veel meer over dan een uitgestrekt landschapspark op kolengruis, waarin de zware bouwwerken uit de hoogtijdagen van de mijnbouw inmiddels getransformeerd zijn in werkplaatsen voor ontwerpers of studio’s voor experimentele dansers. Istanbul is vandaag de dag bovenal een trekpleister voor migranten uit het Turkse achterland en bepaalt daarom dagelijks zijn positie jegens het naar de stad getrokken platteland. Als zij in de schijnwerpers komen te staan als exemplarisch voor de Europese cultuur, dan toch vooral als voorbeelden van een cultuur in de overgang, als laboratoria van een culturele metamorfose.

Pécs,
En Pécs?

Pécs,
Het bescheiden stadscentrum is fraai en kuis gerestaureerd, met zijn oude kerken van verschillende confessies binnen het christendom en met zijn luisterrijke synagoge. Rondom dat centrum zijn grote delen van de middeleeuwse muren nog intact of eveneens hersteld en buiten die muren woekert de onstuitbare gangreen van decennia communistische dictatuur en de levensbeschouwelijke illusies waarmee die gepaard ging, uitgedrukt in stedebouwkundige hoogmoed. Op de korsten daarvan begint aarzelend het volgende waandenkbeeld zich te nestelen, dat van de vrije markteconomie met de daarbij behorende vrijpostige opvattingen van architectuur en stedebouw.

Pécs,
Je ziet, kortom, drie werelden, die van de Habsburgse verdedigingslinie tegen de Turken, die van de communistische minachting voor de burgerij en die van de laatkapitalistische hoogmoed. En je ziet, daardoor, de reikwijdte van culturele gravitatiekrachten, die van Wenen, Moskou en Brussel.

Pécs,
Hoe maak je daar een zinvol programma van, voor de plaatselijk wel erg pretentieus aandoende eretitel ‘Culturele Hoofdstad van Europa’? Alle hedendaagse Europese geopolitiek is ten slotte cultuurpolitiek geworden, zoals dat voorheen precies omgekeerd was. De Habsburgse cultuurpolitiek was geopolitiek, zoals die van Moskou dat ook was; het wonder van de Europese geschiedenis is dat daar een ommekeer van 180 graden in is opgetreden, kanonnen maakten plaats voor culturele instituten, festivals en conferenties. Wij schieten op elkaar met voorstellingen.

Pécs,
Pécs had voor de beraadslagingen van afgelopen weekeinde de hulp ingeroepen van de Berlijnse stichting ‘Europa eine Seele geben’, een idealistische organisatie die metterdaad op zoek is naar de eenheid in de verscheidenheid van culturen. De Hongaren legden hun overwegingen – en onderlinge meningsverschillen daarover – voor aan een gezelschap cultuurfilosofen en culturele entrepreneurs elders uit Europa. Het gaat erom, beweerde de locoburgemeester van Pécs, Tibor Gonda, onder ogen te zien dat onze stad een multiculturele stad is. Acht, negen etnische variëteiten wonen hier vanouds, en daar willen wij iets mee.

Pécs,
Van dat aantal keken de gasten uit Amsterdam, Berlijn, Istanbul of Rome niet op; zij tellen de kleuren op hun cultureel-etnische staalkaart met tientallen. Interessanter is de aard van die groepen in Pécs – en de gevolgen daarvan voor de stedelijke culturele ambities. Want de grootste groepen zijn, na de Hongaren, de groepen met hun culturele zwaartepunt net over de grens, de Kroaten, de van oorsprong Duitse inwoners en de mensen wier voorouders uit de Vojvodina kwamen, tegenwoordig een Servische regio. Hun historische aanwezigheid en hun verbondenheid met naburige landen of streken moet het leidend motief worden van de festiviteiten in Pécs over drie jaar.

Pécs,
Interessante gedachte. Als je die even op je laat inwerken, dan dringt zich eerder het beeld op van een hang naar restauratie dan van het reiken naar voortgaande integratie in het weidsere Europese verband. Denk aan die historische binnenstad: bij uitstek is er zichtbaar dat de stad zich identificeert met haar Habsburgse verleden, dat er ook nog sprake zou zijn van andere lagen in haar geschiedenis wordt zo goed en zo kwaad als het gaat genegeerd.

Pécs,
De 19de-eeuwse patriottische Hongaarse staatsman Ferencz Deák heeft voor de onderliggende problematiek eens een mooie beeldspraak bedacht. ‘Als een vest verkeerd is dichtgeknoopt’, hield hij keizer-koning Franz-Joseph van Oostenrijk-Hongarije voor, ‘dan krijg je dat niet anders meer goed dan door helemaal opnieuw te beginnen.’ Hij had het over de begrenzingen van het toenmalige Hongarije en de gevolgen van het optreden van allerlei nationalistische onafhankelijkheidsbewegingen aan de rand van het land en juist daarbuiten; verkeerd getrokken grenzen scheppen een probleem. Pécs sluit nu samenwerkingsakkoorden met Osijek, net over de grens in Kroatië, omdat zij zich allebei laten inspireren door een gemeenschappelijk verleden. Het vest is weliswaar nog niet los geknoopt, want de grens tussen Hongarije en Kroatië is nog een reële, maar intussen wordt een maaswerk van nieuwe verbindingen geknoopt.

Pécs,
Dat wordt vast interessant, maar alleen wanneer die hoogwaardigheidsbekleders uit Pécs – en de talrijke plekken in Centraal Europa waar eendere problematiek speelt – veel gaan vergaderen met instellingen als ‘Europa eine Seele geben’. Van het losknopen van het vest zal vermoedelijk een gunstige werking uitgaan, van het weer dichtknopen toch alleen wanneer het inzicht doordringt dat het vest deel uitmaakt van een veel groter pak.