Geestige maatschappijkritiek

Verlaagde systeemplafonds. Muren waar nooit muren zijn bedoeld. Dichtgetimmerde binnenhoven. Het Rijksmuseum is niet het enige gebouw in Nederland dat in de loop van zijn geschiedenis volledig is versjteerd....

Twee jaar geleden kreeg architect André van Stigt, die onder andere het Olympisch Stadion in Amsterdam heeft opgeknapt, de taak het ooit revolutionaire en grootste gebouw van Nederland in oude luister te herstellen.

Inmiddels is het grootste deel van de operatie achter de rug, slingert de inpandige aanvoerweg weer langs binnenhoven die als speelplaats of tuin worden gebruikt en stroomt het daglicht als vanouds naar binnen.

Maar Van Stigt hield een probleem. Wat te doen met de vitrines, vier glazen kasten en één achthoekige kiosk per verdieping, waarmee de oorspronkelijke architect Huig Maaskant rijkelijk had gestrooid? Ooit stalden de handelshuizen hier hun waar uit, maar in de loop van de tijd raakten de etalages verwaarloosd.

Kunst siert nu bij wijze van experiment de etalages in een tweetal trappenhuizen. De kunstacademies van Amsterdam en Enschede hebben van het Groot Handelsgebouw een voorpost gemaakt. Daarbij zijn de studenten en pas afgestudeerden niet zomaar losgelaten op de etalages. Projectleider Harry Heyink vroeg ze te reageren op een met het gebouw verwant thema en schreef een wedstrijd uit.

Het bespelen van de etalageruimte zelf hoorde uiteraard bij de opgave, maar hoe zit het met de kunst? Kan zij overleven in de wereld van alledag? Wat heeft zij dagelijkse passanten te bieden ? Een uiteenlopend scala aan belevenissen, blijkt uit een rondgang, van zelfmoordmachines tot arcadische knuffellandschappen.

Want hoewel de link met het thema Handelsgeest niet altijd even duidelijk is, is het een rijke bron. Uiteraard is niet elke etalage even sterk - de god van de handel als wassen popster is fraai maar nietszeggend. Daarentegen vaart het houten schip De Hoop dat uittorst boven een zee van bruine bolletjes (cocaïne, de nieuwe, Hollandse handel, volgens kunstenaar Martin Oostenrijk) precies de juiste koers: etalagevullend, in een oogopslag te vatten en in datzelfde ogenblik knipogend naar de maatschappij.

Geestige en luchtige maatschappijkritische overpeinzingen doen het sowieso goed in de etalages, zoals blijkt uit de kwijlende, misvormde, koopzieke vrouw van Paulien Hillen of het bibberige miniatuurtekenfilmpje van Janna Kool waarin het papier een hardwerkende kantoorklerk boven het hoofd blijft groeien.

Maar misschien is de ingreep van Folkert Joore wel het meest geslaagd. Over drie verdiepingen haalde hij de achterwand eruit en biedt hij zicht op de ingewanden van het gebouw, voor de gelegenheid versierd met poëtische teksten. Dat is het leuke van deze tentoonstelling: dat de kunst ook een andere blik biedt op het gebouw.