Op zoek naar het leven achter de brandhaarden

Ad van Denderen: Peace in The Holy Land. Uitgeverij De Geus, ¿ 59,90. Het beloofde land, Stedelijk Museum Amsterdam, t/m 20 juli....

Ad van Denderen zoekt de brandhaarden in de wereld als de brand ogenschijnlijk alweer geblust is. Bij grote onrusten en oorlogen komen de 'veteranen' van kranten en persbureaus snel het land binnen, voor een verblijf van een week of twee, drie. Na die periode, als het conflict van de agenda is, verdwijnt de meute weer, richting nieuwe oorlog, hongersnood of revolutie. Zo niet een betrokken fotograaf als Van Denderen (1943).

Hij gaat een oorlog ook niet uit de weg, maar zal zich veel meer verdiepen in zijn onderwerp, veel langer ter plekke aanwezig zijn, zich veel meer op de gewone mensen richten dan zijn gehaaste collega's. Die persfotografen zijn op zoek naar dat ene beeld (waarmee ze misschien World Press hopen te winnen), een fotojournalist als Van Denderen richt zich op een foto-essay, waarin hij een complex probleem zichtbaar hoopt te maken.

Het is niet voor niks dat Ad van Denderen in 1996 de Amerikaanse Eugene Smith Memorial Fund Grant kreeg, genoemd naar een van de aartsvaders van het foto-essay, Gene Smith, befaamd vanwege zijn prachtige essays voor het blad Life. Het is een klassieke manier van werken, die nooit zal verouderen - al zijn er spijtig genoeg weinig bladen en kranten die er nog ruimte en geld voor vrij maken.

In Zuid-Afrika zocht Van Denderen, begin jaren negentig, het thema van de rassenscheiding in een klein dorp, waar de alledaagsheid van het racisme op indrukwekkende wijze werd vastgelegd. Op zijn foto's werden geen stenen gegooid, geen auto's in brand gestoken, maar spatte de apartheid uit elk beeld.

In zijn nieuwste boek - Peace in The Holy Land en de tentoonstelling Het beloofde land in het Stedelijk Museum in Amsterdam -, gericht op de onrust in Israël-Palestina, is er minder ruimte voor die verstilling, voor het spectrum áchter het dagelijkse nieuws. De foto's zijn directer, harder dan die uit Zuid-Afrika. Maar ook ditmaal stak Van Denderen (geheel volgens de regels van de concerned photographer) veel tijd in zijn onderwerp. Vier jaar lang volgde hij de voortgang van het vredesproces. Hij werkte zowel aan Israëlische als aan Palestijnse kant.

In het boek wordt vermeld dat de fotograaf 'zonder telelens' werkte. Dat is te zien. Van Denderen zit er met zijn camera bovenop, soms met een 50 millimeter-lens, vaker met de groothoeklens, die hem dwingt als het ware ín zijn onderwerp te kruipen. Werkte hij in Zuid-Afrika in een land dat een nieuwe richting was ingeslagen (maar waar de apartheid nog steeds zichtbaar was), Israël en Palestina zijn, ondanks het vredesproces, nog lang niet zover. Er wordt nog steeds met stenen gegooid, barricades worden opgeworpen, fanatieke kolonisten zetten de tegenstanders de voet dwars. Hier is Van Denderen een eersteklas nieuwsfotograaf.

Op andere foto's is er plaats voor verstilling, voor ruimte áchter het directe nieuws. 'Werkloze opent theehuis', een foto uit 1994: een Palestijn serveert thee op het strand. Het theehuis bestaat uit drie plastic tuinstoelen, een vlag en een tafeltje. Even verderop Israëlische apartheid: 'Ashlim Beach, alleen voor kolonisten.' Een kolonist staat met automatisch geweer aan de rand van de zee, een meisje links plant een Israëlisch vlaggetje.

Van Denderen fotografeert in zwart-wit, de 'kleur' bij uitstek voor het foto-essay. Imponerende beelden: 'Trekarbeiders op weg naar hun werk in Israël', 'Gedeporteerde Hamas- en Jihad Islamic-leden trainen in het niemandsland tussen Israël en Libanon', en een foto die simpelweg 'Gaza-stad' werd genoemd, en waarop Palestijnse jochies in zee baden. Twee aangeklede volwassenen staan in het hart van de foto, de voeten in de branding.

Resten de vragen of dit nieuwe werk 'optimistisch' genoemd kan worden en of zijn foto's iets ten goede zullen veranderen. Op beide vragen moet het antwoord waarschijnlijk 'nee' luiden. Zijn werk bereikt natuurlijk alleen mensen die al lang overtuigd zijn van een vreedzame oplossing, zijn boek zal niet in de kast komen van de fanatieke Hamas-strijder of joodse kolonist.

Er is wel hoop: enkele foto's tonen een nieuwe vorm van samenleven, maar, helaas, de meeste andere beelden staan nog stijf van het fanatisme - zowel aan Palestijnse als aan Israëlische kant. Schrijver Amoz Os in een voorwoord: 'Veel joden en Arabieren zijn in de ban van fantasieën over nationalistische dominantie en onderwerping, niet van ideeën over ''delen en ''samenleven''.' Het wordt tijd, schrijft Oz, dat het Boek des Doods gesloten wordt en dat het boek des levens geopend wordt.

Rolf Bos