NASA-klimaatman James Hansen: moratorium voor steenkool, nu

Ik ben wel een beetje verbaasd, zegt NASA-klimaatonderzoeker James Hansen. ‘Dat mijn eigen regering zich tot nog toe met hand en tand tegen klimaatmaatregelen verzette, weet iedereen....

Hansen, een licht gebogen en zacht pratende Amerikaan, is donderdag even in Nederland voor een klimaatconferentie in Rotterdam en gesprekken in politiek den Haag. Zijn missie: onderstrepen dat een wereldwijde klimaatcrisis alleen met zeer doortastend optreden nog te voorkomen is. Er moet, zal hij ook in het gesprek keer op keer herhalen, NU een moratorium komen op de bouw van kolengestookte elektriciteitscentrales. En de bestaande kolencentrales moeten zo snel mogelijk dicht. ‘Kijk naar de geofysische realiteiten’, zegt hij. ‘Als we alle steenkoolreserves opstoken, is de aarde zoals wij die kennen verdwenen.’

U bent klimaatwetenschapper, en geen politicus. Toch praat u vooral over beleid.
Hansen: ‘Het zou vreemd zijn om jezelf te verbieden te praten over de gevolgen van wat je als wetenschapper waarneemt. Het is een vrij land, ik ben ook een burger, ik heb kleinkinderen die ik wil kunnen aankijken. Wat we zien is dat de aarde door onze uitstoot van CO2 uit balans is en dat steeds verder raakt. We naderen snel het moment dat het systeem doordendert, wat we ook proberen.’

Wanneer is dat punt bereikt?
‘Momenteel is de concentratie CO2 in de atmosfeer ongeveer 358 parts per million. Bij ongewijzigd beleid is dat binnen twintig jaar 400 of zelfs 425. Uit geologische studies weten we dat bij ongeveer 450 de aarde ijsvrij wordt. Niet meteen, maar de weg daarheen is dan ingezet, omdat de opwarming zichzelf gaat versterken.

‘Met minder ijs wordt meer zonne-energie vastgehouden. Methaan uit de nu nog bevroren bodems komt vrij. De natuurlijke capaciteit van de oceanen om CO2 op te nemen vlakt af.’

Is het niet gewoon al te laat?
‘Nee, niet als we eindelijk de realiteit onder ogen zien. Als we een wereldwijd moratorium op nieuwe kolencentrales instellen en oude centrales gaan sluiten, kun je laten zien dat de CO2-concentratie in 2030 piekt rond die 400 en daarna geleidelijk terugloopt naar iets van 350. Dat is ongeveer het getal waarbij de aarde in evenwicht is op een manier die we de laatste twaalfduizend jaar gewend zijn geweest.’

Hoezo twaalfduizend jaar?
‘De periode van een redelijk mild klimaat waarin onze beschaving tot ongekende bloei is gekomen. Dat is geen toeval. Wij zijn het product van dat min of meer stabiele klimaat. Dat maakt de aarde die we kennen.’

En die op instorten staat?
‘Dat klinkt misschien dramatisch. Maar als we doorgaan op de huidige weg, maken we dat denk ik de komende eeuw nog mee.’

Wat staat ons precies te wachten?
‘Vooral de zeespiegel baart mij zorgen, en dat moet jullie als Nederlanders ook, lijkt me. We weten uit de geologische geschiedenis dat die echt heel dramatisch kan veranderen, in sommige periodes zelfs met meters per decennium.’

Niet volgens het laatste rapport van het VN-klimaatpanel IPCC, dat juist opvallend laag uitkwam.
‘Omdat wetenschappers voorzichtig zijn met wat ze op papier zetten. In het IPCC-rapport zijn alleen de smeltende berggletsjers en de uitzetting van het opwarmende oceaanwater meegerekend. Het ijs op Groenland of West-Antarctica smelt meetbaar, maar dat wordt slechts in een voetnoot vermeld, omdat we nog geen betrouwbare modellen hebben om aan te geven wat daarmee gaat gebeuren in een warmer wordende wereld.’

U hebt besloten het er wel over te hebben.
‘Als je bij het koffieapparaat op de gang met dezelfde wetenschappers praat die op papier zo omzichtig zijn, hoor je waar ze zich werkelijk zorgen over maken. Het probleem is dat de systemen zo traag reageren, dat je niet goed weet wanneer zich omslagen voltrekken. Maar dat ze komen, ligt voor de hand. Wat dat betreft lijkt het wel wat op de kredietcrisis. Dat die moest komen, was helder. Maar iedereen dacht dat dat pas later zou gebeuren.’

Uw critici vinden u vaak te stellig.
‘Het punt dat daarbij vooral speelt is dat er er een enorme kloof gaapt tussen wat wetenschappers weten over het klimaatsysteem en wat het publiek en de politiek daar uiteindelijk van begrijpen. Het is een ingewikkeld verhaal, vol tegengestelde effecten en niet-lineaire verbanden. Er zijn onzekerheden te over. Genoeg ruimte dus om uitspraken weg te relativeren. Terwijl de hoofdboodschap solide genoeg is: als we niks doen, gaan we een ramp tegemoet.’

Maar kunnen we zomaar stoppen met steenkool?
‘Ik pleit voor een wereldwijd moratorium op de bouw van nieuwe steenkoolcentrales, in combinatie met een intensief onderzoeksprogramma dat nadrukkelijk samen met landen als India en China wordt uitgevoerd. Met het doel nieuwe technologie, met name voor het wegvangen en opslaan van CO2 maar ook veiliger vormen van kernenergie, te ontwikkelen en juist in die landen ingang te doen vinden.

‘Zij zijn aan het bouwen, veel meer dan wij. Laten we ze helpen het meteen goed te doen.’

En olie?
‘Olie is in dit verband een lastige bron, juist omdat hij zo geweldig verweven is met onze transportsector. Er is geen bron die zo flexibel is. Mijn idee is dat olie vooral eindig is, en in die zin vanzelf uit de mix gaat verdwijnen. Steenkool is van een veel grotere orde. Daar kun je nog eeuwen mee stoken. En daar zit het echte probleem.’

En nu de realiteit. Wie gaat dat besluit nemen?
‘Ik heb een brief geschreven aan de Duitse bondskanselier Angela Merkel om haar erop te wijzen dat nieuwe kolencentrales, die ze wil bouwen, een slecht idee zijn. Ik werd uitgenodigd om er eerst over te komen praten voor ik die brief publiceer. Dat heb ik gedaan, en het was teleurstellend. We kwamen niet voorbij square one. Er was geen alternatief voor steenkool, was het verhaal. Maar we hebben wel duidelijke afspraken over emissiereductie in het kader van Kyoto. Ik heb ze verzekerd dat daar niets van terechtkomt.’

Want?
‘Kyoto is belangrijk, maar het blijven cijfers op papier. Je kunt in de boeken minder CO2 uitstoten door uitstootrechten van anderen op te kopen. Dat biedt geen enkele stimulans om het echt anders te gaan aanpakken. Die steenkoolreserves zijn geduldig.’

Wat dan wel?
‘Belast de CO2-uitstoot, liefst oplopend in de tijd. Zodat burgers en ondernemers andere keuzes gaan maken.’

Dat zal niet erg populair zijn.
‘Dat hangt er maar van af. Als je tegelijk de juiste keuzes beloont, ontstaat er een nieuwe dynamiek. Wat je vooral nodig hebt, is politici die dat ook durven uit te leggen aan hun kiezers.’

U hebt het als NASA-man geregeld aan de stok met de regering-Bush en Republikeinse tegenstanders die u als wetenschapper inmenging in de politiek verwijten.
‘Zeker. En aangenaam was anders. Maar dat is nu wel over, denk ik. Bovendien hebben de kiezers zich er bij de laatste verkiezingen helder over uitgesproken. Van de Dirty Dozen, de twaalf Congresleden die zich het felst keerden tegen klimaatbeleid, hebben er in november zeven hun zetel verloren. Vooral jonge mensen hebben een geweldige campagne gevoerd, juist op dit punt. Mensen zijn het zat dat de gevestigde belangen de klimaatcrisis negeren. Als de politiek dat niet oppikt, laten ze zich vastketenen aan kolentransporten.’

En Obama? Komt nu alles goed?
‘Eerlijk gezegd zijn zijn energieadviseurs mij nog te veel geworteld in het oude energiewereldje. Weliswaar is men zich daar bewuster van de klimaatproblematiek dan Bush, maar ook daar heerst de gedachte om emissieplafonds af te spreken. Terwijl dat niet genoeg is. Je moet onder dat plafond echt dingen anders gaan doen. Er is nieuwe technologie nodig en we moeten de verleiding van die verdomde steenkool echt weerstaan.’