Met dit soort journalisten heeft Wilders geen partij meer nodig

‘Het is echt heel knap wat hij doet. Hij begrijpt de mediawetten precies en gebruikt die in zijn eigen voordeel....

Mediawetenschappers Peter Vasterman, Huub Wijfjes, Nel Ruigrok en Otto Scholten zijn het roerend met elkaar eens. Geert Wilders verstaat als geen ander de kunst om de media te bespelen. Of het nou gaat om de ‘tsunami van islamisering’, de ‘politiek correcte prietpraat’ van Máxima, een verbod op de boerka of om de vergelijking van Mohammed met Hitler, steeds weer slaagt de PVV-politicus erin beslag te leggen op krantenkolommen en nieuwsminuten. Zelfs wanneer hij alleen maar aankondigt dat hij iets van plan is, zoals het maken van een film over de Koran, is dat dagenlang nieuws. Wat is Wilders’ geheim?

‘Wilders is een politicus die in korte tijd relatief veel aanhang heeft verworven en daarmee een politieke factor van belang is. Hij wordt bedreigd, en hij doet voortdurend opzienbarende uitspraken waarmee hij de randen van de maatschappelijke consensus opzoekt. Als hij iets roept, weet je bijna zeker dat dat conflicten gaat opleveren en dat het reacties van anderen oproept. En dus is het nieuws,’ legt mediasocioloog Vasterman uit.

De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling constateert in zijn rapport Medialogica dat er de afgelopen jaren een ‘politiek-publicitair complex’ is ontstaan waarin journalisten en politici hetzelfde belang hebben: met prikkelend nieuws een groot publiek bereiken. Zo is een prisoner’s dilemma ontstaan: omdat iedereen eraan meedoet, kan niemand zich eraan onttrekken, concludeert de RMO.

Anticiperen
Bij de verhouding tussen Wilders en de media treedt dit mechanisme voortdurend op. Sterker nog: journalisten anticiperen zelfs op nieuws dat zijn uitspraken zouden kunnen veroorzaken. Kijk bijvoorbeeld naar de manier waarop is bericht over het voornemen van Wilders om een film over de Koran te maken. Meteen werd gespeculeerd over de inhoud daarvan en de mogelijke gevolgen. ‘Journalisten hadden zich terughoudender kunnen opstellen,’ vindt Vasterman. ‘Nu bestaat het gevaar dat ze meewerken aan een self-fulfilling prophecy.’ Want Wilders kan na alle speculaties haast niet anders dan inderdaad de Koran verscheuren, islamitische jongeren móéten vervolgens wel rellen trappen, wellicht vallen daarbij doden. Fantastisch voorpaginanieuws, wekenlang – mede dankzij de media.

Bij die manier van werken lijken tenminste twee journalistieke standaarden in het geding: die van afstandelijkheid en die van maatschappelijke verantwoordelijkheid. Afstandelijkheid betekent dat media niet zelf gebeurtenissen moeten gaan creëren. Maatschappelijke verantwoordelijkheid wil zeggen dat journalisten rekening houden met de maatschappelijke gevolgen van hun nieuwsproductie.

Vervagen
De klassieke standaarden vervagen in het huidige medialandschap. ‘In plaats van verslaggevers langs de zijlijn blijken de media zich bij hypes steeds vaker te ontwikkelen tot medespelers in het veld die invloed hebben op de maatschappelijke ontwikkelingen die ze pretenderen te verslaan’, schrijft Vasterman in zijn proefschrift Mediahype.

Hij deed zijn onderzoek ruim voordat Wilders zich als anti-islam-kampioen manifesteerde in de Nederlandse politieke arena, maar zijn analyse is moeiteloos toepasbaar op de berichtgeving over de PVV-leider. Het stramien is steeds hetzelfde: Wilders doet een extreme uitspraak, dat is nieuws. Niemand wil dat nieuws missen, of, zoals Vasterman het formuleert: ‘De angst om nieuws te missen is sterker dan de wil om zelf de eigen nieuwsagenda te bepalen.’ Omdat iedereen het nieuws vindt, groeit de nieuwswaardigheid van de uitspraak en neemt de kans op maatschappelijke reacties toe – al dan niet georganiseerd door journalisten, die vaak om zulke reacties vragen. Die reacties zelf zijn nieuws, en genereren op hun beurt weer nieuws: denk in dit verband bijvoorbeeld aan de brief van Doekle Terpstra waarin hij verzet aankondigt tegen de ‘verWildering’, en alle publiciteit die daaromheen is ontstaan.

Portret
‘Daarbij gaat het steeds over Wilders,’ zegt Vasterman. Terpstra kwam over zijn initiatief vertellen bij Pauw en Witteman. Intussen was Wilders met een groot portret op de achtergrond steeds in beeld. ‘Het zijn de media die zorgen voor de escalatie van het nieuws, en die het op die manier bovendien mogelijk maken dat Wilders continu kan communiceren met zijn achterban. Wilders heeft geen partijorganisatie, er zijn geen congressen of bijeenkomsten waarop hij zijn aanhang kan toespreken. Dat kan hij alleen via de media. En die verschaffen hem voortdurend het podium om dat te doen.’

‘Wilders is heel goed in framing’, zegt Otto Scholten, directeur van het Persinstituut. ‘Zo’n oneliner als de ‘‘tsunami van islamisering’’ geeft onmiddellijk een heel sterk beeld. Alle media gebruiken dat, op een gegeven moment is het overal en praat iedereen erover. Dat is heel knap, en de journalistiek trapt er elke keer weer in.’

Maar hebben journalisten wel een keuze? Wilders negeren is toch geen optie?

‘Nee’, zegt mediahistoricus Huub Wijfjes. ‘Wilders is Janmaat niet, en de tijden zijn ook veranderd.’ Hij zet het nog maar eens op een rijtje: de ervaringen met Fortuyn, de ‘demoniseringsthese’, het verzwijgen van politiek niet-correcte opvattingen, ze hebben allemaal geleid tot een heroriëntatie in de journalistiek. ‘Het klimaat is opener geworden, er komen meer geluiden aan bod, en daar maken politici als Wilders en Verdonk slim gebruik van. Ze sluiten aan bij het gelijk van de koffietent dat je vroeger nooit hoorde in het journaal, maar tegenwoordig vaste prik is. En die geluiden zijn wat radicaler dan gemiddeld.’

Agenderen
Wilders en Verdonk weten precies hoe ze een onderwerp volgens de medialogica moeten agenderen, zegt hij. ‘Behalve dat je iets zo extreem mogelijk moet verwoorden, is ook het issue-ownership belangrijk: mensen moeten jou onmiddellijk associëren met dát onderwerp. Wilders kan zich zo’n aanpak veroorloven, omdat hij geen regeringsverantwoordelijkheid draagt en zich daar ook niet op voorbereidt. Hij hoeft niet na te denken over compromissen en wetgeving, hij denkt alleen aan zijn electorale winst. En daarmee gaat het prima zolang hij deze strategie volgt, daar zorgen de media wel voor. Het is immers veel makkelijker en uit nieuwsoogpunt ook veel aantrekkelijker om over extreme standpunten te schrijven dan over ingewikkelde vraagstukken of gematigde opvattingen. Daarom lezen we nauwelijks nog iets over het dagelijkse democratisch proces. Want daar is geen plaats meer voor.’