'Wilders heeft media in zijn greep'

‘Wilders gebruikt de mediawetten in zijn eigen voordeel, en de journalistiek laat zich elke keer opnieuw in de houdgreep nemen’, aldus een aantal mediawetenschappers.

Mediawetenschappers Peter Vasterman, Huub Wijfjes, Nel Ruigrok en Otto Scholten zijn het roerend met elkaar eens. Geert Wilders verstaat als geen ander de kunst om de media te bespelen.

‘Wilders is een politicus die in korte tijd relatief veel aanhang heeft verworven en daarmee een politieke factor van belang is. Hij wordt bedreigd, en hij doet voortdurend opzienbarende uitspraken waarmee hij de randen van de maatschappelijke consensus opzoekt. Als hij iets roept, weet je bijna zeker dat dat conflicten gaat opleveren en dat het reacties van anderen oproept. En dus is het nieuws,’ legt mediasocioloog Vasterman uit.

Journalisten anticiperen zelfs op nieuws dat zijn uitspraken zouden kunnen veroorzaken. Kijk bijvoorbeeld naar de manier waarop is bericht over het voornemen van Wilders een film over de Koran te maken. Meteen werd gespeculeerd over de inhoud daarvan en de mogelijke gevolgen.

‘Journalisten hadden zich terughoudender kunnen opstellen,’ vindt Vasterman. ‘Nu bestaat het gevaar dat ze meewerken aan een self-fulfilling prophecy.’ Want Wilders kan na alle speculaties haast niet anders dan inderdaad de Koran verscheuren, islamitische jongeren móeten vervolgens wel rellen trappen, wellicht vallen daarbij doden, kortom, fantastisch voorpaginanieuws, wekenlang – mede dankzij de media.

‘Wilders is heel goed in framing’, zegt Otto Scholten, directeur van het Persinstituut. ‘Zo’n oneliner als de ‘‘tsunami van islamisering’’ geeft onmiddellijk een heel sterk beeld. Alle media gebruiken dat, op een gegeven moment is het overal en praat iedereen erover. Dat is heel knap, en de journalistiek trapt er elke keer weer in.’

Maar hebben journalisten wel een keuze? Wilders negeren is toch geen optie? ‘Nee’, zegt mediahistoricus Huub Wijfjes. ‘Wilders is Janmaat niet, en de tijden zijn ook veranderd.’ Hij zet het nog maar eens op een rijtje: de ervaringen met Fortuyn, de ‘demoniseringsthese’, het verzwijgen van politiek niet-correcte opvattingen, ze hebben allemaal geleid tot een heroriëntatie in de journalistiek. ‘Het klimaat is opener geworden, er komen meer geluiden aan bod, en daar maken politici als Wilders en Verdonk slim gebruik van. Ze sluiten aan bij het gelijk van de koffietent dat je vroeger nooit hoorde in het journaal, maar tegenwoordig vaste prik is. En die geluiden zijn wat radicaler dan gemiddeld.’

Wilders en Verdonk weten precies hoe ze een onderwerp volgens de medialogica moeten agenderen, zegt Wijfjes. ‘Behalve dat je iets zo extreem mogelijk moet verwoorden, is ook het issue-ownership belangrijk: mensen moeten jou onmiddellijk associëren met dát onderwerp. Wilders kan zich zo’n aanpak veroorloven, omdat hij geen regeringsverantwoordelijkheid draagt en zich daar ook niet op voorbereidt. Hij hoeft niet na te denken over compromissen en wetgeving, hij denkt alleen aan zijn electorale winst. En daarmee gaat het prima zolang hij deze strategie volgt, daar zorgen de media wel voor. Het is immers veel makkelijker en uit nieuwsoogpunt ook veel aantrekkelijker om over extreme standpunten te schrijven dan over ingewikkelde vraagstukken of gematigde opvattingen. Het resultaat is dat we in de media nauwelijks nog iets lezen over het democratisch proces zoals dat dagelijks wordt gevoerd. Want daar is geen plaats meer voor.’

Dat resultaat is geen onvermijdelijk gevolg van de houdgreep waarin Wilders de media houdt, vindt Vasterman. 'Journalisten láten zich ook in die houdgreep nemen. Media kunnen natuurlijk best andere keuzen maken. Ze kunnen minder aandacht besteden aan wat Wilders zegt, en ze kunnen dat op een minder prominente plaats in de krant doen. Je kunt daarin variëren, hij hoeft niet zo vaak op de voorpagina's te staan als nu het geval is.'

Ook zouden de media elkaar niet voortdurend achterna hoeven te lopen, vindt hij. Maar dat gebeurt wel. Onderzoek van De Nederlandse Nieuwsmonitor (www.nieuwsmonitor.net) laat zien dat alle dagbladen op vrijwel dezelfde momenten pieken en dalen vertonen in hun aandacht voor Wilders. ‘Hoogtepunten zijn de affaire over de dubbele paspoorten van de staatssecretarissen Aboutaleb en Albayrak, en zijn voorstel de Koran te verbieden’, zegt Nel Ruigrok, onderzoeker bij de Nieuwsmonitor. ‘In het eerste geval levert dat ruim 400 artikelen in de vijf landelijke dagbladen op, in het tweede geval 375. Als je dan weet dat er in één krant gemiddeld 150 artikelen staan, is dat veel.’

Daarbij valt op dat de Volkskrant vaak koploper is. Reden daarvoor kan zijn dat juist de Volkskrant discussies entameert over de uitspraken van de PVV-leider. De Nieuwsmonitor heeft tot nu toe alleen kwantitatieve gegevens verzameld over de mate waarin Wilders in de kranten figureert en geen kwalitatieve analyse gedaan. Maar ook in dat laatste geval lacht Wilders in zijn vuistje: want op welke manier dan ook, hij is in het nieuws.