Onlogische sociologen

Een loodgieter voor lekke theorieën, zo noemt de donderdag gepromoveerde Amsterdamse socioloog dr. J. Bruggeman zich. Waar maatschappijwetenschappers natte voeten krijgen, schiet hij te hulp, gewapend met gereedschap dat hij de afgelopen jaren in met name de formele logica verzamelde....

Garanties op succes geeft hij niet, maar aan werk heeft Bruggeman voorlopig geen gebrek. Er is, stelt hij in zijn proefschrift namelijk zonder pardon vast, nauwelijks een sociologische theorie die logisch helemaal deugt.

Van alles gaat er mis. Conclusies volgen zelden uit de vooronderstellingen, theorieën zijn met zichzelf in tegenspraak, begrippen zijn ambigu, er is sprake van verborgen aannames. In andere discipines zijn dat regelrechte doodzondes.

Is de sociologie dus eigenlijk geen wetenschap, zoals het traditionele vooroordeel wil? Bruggeman, zelf hartstochtelijk socioloog, relativeert.

'Elke sociologiestudent weet dat je elke willekeurige theorie onderuit haalt als je er een uurtje voor gaat zitten. Daar gaat het ook niet echt om. De treffende verbanden en goeie ideeën zijn in dit vak vaak belangrijker en interessanter, dan de theoretische bouwwerken die daarop worden gefundeerd. Ik laat nu zien dat je veel van wat er misgaat, toch nog kunt repareren. Goeie ideeën houden stand. Ik denk dat de sociologie daar opgelucht over mag zijn.'

Bovendien, gaat Bruggeman verder, was het ooit in de harde wetenschappen niet anders. Newtons teksten over de zwaartekracht bevatten ook rare aannames en onhoudbare redeneringen, die pas in de loop der tijd netjes zijn gladgestreken tot wat er nu in de schoolboeken staat.

In zijn dissertatie veegt Bruggeman, bij wijze van demonstratie, de vloer aan met een invloedrijke theorie uit de organisatiekunde, de zogenoemde organisatie-ecologie van Hannan, Freeman en Carroll die stamt uit het eind van de jaren zeventig. Die theorie stelt de wereld van organisaties - bijvoorbeeld ondernemingen - voor als een echte jungle, waar Darwin het voor het zeggen heeft en waar wordt geconcurreerd om partners en hulpbronnen.

Vooral in de Verenigde Staten is rond deze opvatting een bloeiende onderzoeksschool ontstaan, die inmiddels zo verfijnde inzichten produceert dat er hier en daar zelfs beleid mee wordt ontwikkeld. Maar Bruggeman laat er in een proefschrift van krap honderd bladzijden geen spaan van heel. Als hij de redeneringen vangt in formele logica, blijkt dat zonder lapwerk geen van de conclusies in de theorie is af te leiden uit de uitgangspunten. En veel van de begrippen in de theorie hebben bij nadere beschouwing geen vaste betekenis.

Fraai is anders. Maar het kon nog knulliger. Op een belangrijk punt in de theorie bleken bij nadere beschouwing zelfs de assen van een grafiek verwisseld, zonder dat iemand het ooit had opgemerkt.

Bruggeman hield er een voordracht over in Harvard, thuisbasis van Hannan en Carroll: 'Toen ik dat duidelijk maakte viel er wel een pijnlijke stilte. Die twee nodigden me later uit voor de lunch en hadden het er met geen woord over. Ik heb maar aangenomen dat ze me impliciet gelijk gaven.'

Deze week zat het tweetal bij Bruggemans promotie in de Lutherse kerk aan het Spui in Amsterdam. Het leek weinig problemen te hebben met de wat gênante rol die hun denkbeelden daar mochten spelen. Sterker: ze loofden het werk van de Amsterdammer en gaven aan inmiddels zelf met meer logische methodes aan hun theorievorming verder te werken.

Zijn alle sociologen zo vergevensgezind? Bruggeman zou het eerlijk gezegd niet weten. 'Als ik er een voordracht over houd, komen er vooral logici.'

Martijn van Calmthout