Engelsen navigeerden met mysterieuze 'Vikingsteen'

Nog in de 16de eeuw gebruikte de Engelse marine aan de Vikingen ontleende 'zonnestenen' om zich bij bewolking te oriënteren op zee. Een team Franse en Engelse onderzoekers zegt zeker te weten zo'n steen te hebben gevonden in de boedel van een in 1592 gezonken oorlogsschip.

De steen, een plat stuk kristal zo groot als een mobiele telefoon, lag in een scheepswrak dat in 1977 werd ontdekt bij het kanaaleiland Alderney, vlak voor de Bretonse kust. Nieuw onderzoek bevestigt nu wat het team twee jaar geleden al opperde: de steen is gemaakt van IJslandspaat, een doorzichtig kristal dat werkt als een polaroidfilter. Hoewel direct bewijs ontbreekt, zouden dergelijke stenen al door de Vikingen zijn gebruikt als kompas.

Door een stip op de steen te maken en hem tegen het licht te houden, kan de steen ook bij bewolking precies op de zon worden gericht. Al vanaf de jaren zeventig lieten experimenten zien dat de steen bij bewolking tot op één graad nauwkeurig de zonspositie kan aangeven, en zelfs tot ruim een half uur na zonsondergang de zon kan opsporen.

Marine
Maar of de Britten hem vier eeuwen geleden nog gebruikten, dat waagt VU-hoogleraar sociale en economische geschiedenis Karel Davids toch te betwijfelen. 'Je zou er dan ook in gedrukte en geschreven bronnen uit die tijd iets over moeten vinden, te meer bij de marine. Het zou me heel sterk verbazen als we uit die tijd zoiets heel nieuws ontdekken', aldus Davids, expert op het gebied van maritieme navigatie.

Het Franse team denkt echter dat men de steen gebruikte als aanvulling op het kompas, dat destijds berucht onbetrouwbaar was. In het vakblad Proceedings of the Royal Society A wijzen ze erop dat de steen in het wrak werd aangetroffen nabij een steekpasser, een navigatie-instrument. 'Een optisch kompas kan de zeelieden aan een absolute referentie hebben geholpen.'

Maar Davids is niet overtuigd. 'Ook als de zon niet te zien was, had men allerlei indicaties voor waar men was, zoals het dieplood, het patroon en de kleur van de golven, of de vlucht van de vogels. In het Kanaal lijkt me een optisch kompas nog onwaarschijnlijker. Je kon er gemakkelijk de bodem loden; een ervaren zeeman kon aan de hand van de diepte en de soort grond vrij nauwkeurig weten waar hij zich bevond. Misschien was het wel gewoon een soort edelsteen.'