Fijnstof in de atmosfeer meten met een iPhone met opzetstukje.
Fijnstof in de atmosfeer meten met een iPhone met opzetstukje. © YouTube

Fijnstof meten met de iPhone - het kan

Met tienduizend man de fijnstof boven Nederland meten. Met dat idee won een team van de Universiteit Leiden gisteravond de Academische Jaarprijs 2012. Het team maakt gebruik van een systeem waarmee de metingen met een smartphone kunnen  worden gedaan. 'Een unieke manier van wetenschap bedrijven die de toekomst heeft.'

Met het project iSPEX hoopt het team van Snik een bijdrage te kunnen leveren aan de fijnstofmetingen die nu al in Nederland worden gedaan. De huidige metingen gebeuren deels via satellieten en deels via grondstations, maar beide methoden hebben hun beperkingen: de satelliet is afhankelijk van het tijdstip waarop het over Nederland vliegt, en de grondstations zijn plaatsgebonden.

'Wij willen daarom 10.000 mensen tegelijk op verschillende plaatsen een meting laten doen', aldus sterrenkundige Frans Snik, die leiding gaf aan het winnende team. Zo kan er een gedetailleerde kaart van fijnstof boven Nederland worden gemaakt. 'Maar belangrijker nog, is dat mensen zelf op een unieke en directe manier in aanraking komen met de wetenschap.'

Citizen science
Volgens Snik wordt zijn project één van de grootste citizen science-projecten - waarbij het publiek wordt ingezet om mee te helpen met onderzoek- ooit. 'Vaak zijn het alleen de wetenschappers die het onderzoek uitvoeren, en wordt het grote publiek ingezet bij de verwerking van de gegevens. Wij draaien het om: de deelnemers maken de foto's, en wij verzamelen ze. Op deze manier hebben we een experiment nog niet eerder uitgevoerd, en als het slaagt, dan willen we ermee doorgaan.'

Het team maakt gebruik van Spectropolarimeter for Planetary EXploration (SPEX), een techniek die in de sterrenkunde al wordt toegepast in het atmosfeeronderzoek. iSPEX is daar de mobiele variant van: de techniek is aangepast om door zoveel mogelijk mensen te worden gebruikt. Met behulp van een opzetstukje en een speciale app kunnen deelnemers een foto van de atmosfeer maken en die eenvoudig naar de onderzoekers sturen.

Dat moet gaan gebeuren op een nationale iSPEX meetdag, die ergens in mei of juni volgend jaar moet gaan plaatsvinden. 'Dan is er doorgaans het minste bewolking en zijn de omstandigheden dus het meest optimaal om massaal te meten', aldus Snik. De opzetstukjes bevatten de meetapparatuur, en worden de komende maanden geproduceerd. Het is de bedoeling dat de app gratis beschikbaar komt in de app-store.

Prijzengeld
Het team van Snik gaat het prijzengeld van 100.000 euro besteden aan de productie van de 10.000 opzetstukken en de promotie van het project. 'Als we niet hadden gewonnen, hadden we het geld ergens anders vandaan moeten halen, en dan was het allemaal wat langer gaan duren. Maar we hebben al heel veel positieve reacties gehad, en worden ondersteund door het Astma Fonds en astronaut André Kuipers.'

Fijnstof is een verzamelnaam voor kleine deeltjes die in de lucht blijven zweven omdat ze klein en licht zijn. De samenstelling ervan variëert. Fijnstof heeft invloed op het milieu en op de gezondheid.

De Academische Jaarprijs wordt sinds 2005 toegekend aan het team met het beste plan om wetenschappelijk onderzoek onder de aandacht van een groot publiek te brengen.